Тақырып 9

Әмір Темір жорықтары. Ноғай Ордасы. Әбілқайыр хандығы

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Әмір Темір жорықтарыНоғай ОрдасыӘбілқайыр хандығыXIII – XV ғ. бірінші жартысындағы мемлекеттердің қоғамдық-саяси құрылысыОртағасырлық саяхатшылар Қазақстан туралыШаруашылық және сауданың дамуы

Бір минутта мәні

XIV ғасырдың соңында Әмір Темір Моғолстанға және Алтын Ордаға жорықтар жасап, Тоқтамысты талқандады. XV ғасырда батыста Ноғай Ордасы, ал орталық пен оңтүстікте Әбілқайыр хандығы (көшпелі өзбектер) қалыптасты. Ортағасырлық саяхатшылар Плано Карпини мен Рубрук даланы сипаттап қалдырды, ал Сырдария қалалары Жібек жолы саудасымен күн көрді.

Басты даталар

  1. 1245–1247Плано Карпинидің саяхаты
  2. 1253–1255Гильом Рубруктың саяхаты
  3. 1370–1390Темірдің Моғолстанға жорықтары
  4. XIV ғ. соңыЕдіге — Ноғай Ордасының негізін қалаушы, орталығы Сарайшық
  5. 1391, 1395Темір Тоқтамысты талқандайды (Құндызша мен Теректе)
  6. 1428–1468 жж.Әбілқайыр хандығының өмір сүрген кезеңі

Басты даталар (ЕНТ)

1428–1468 жж.
Әбілқайыр хандығының өмір сүрген кезеңі

Әбілқайыр Шығыс Дешті Қыпшақ көшпелілерін біріктірді, 1446 жылдан астанасы — Сығанақ. Ойраттардан жеңілгеннен кейін (1457) хандық әлсіреп, одан Керей мен Жәнібек көшіп кетті.

Ұғымдар мен терминдер

Темір (Ақсақ Темір)
Мәуереннахр билеушісі, Қожа Ахмет Яссауи кесенесін салдырды
Едіге
Ноғай Ордасының негізін қалаушы, маңғыт руынан шыққан әмір
Әбілқайыр
Көшпелі өзбектердің ханы (1428–1468), Керей мен Жәнібек одан бөлініп кетті
Ясак
Моңғол мемлекеттеріндегі салық

Тақырыпты талдау

Темір

Темір Моғолстанға бірнеше жорық жасап, Жетісуды күйзелтті. Кейін ол Алтын Орда ханы Тоқтамыспен соғысып, оны 1391 және 1395 жылдары жеңді.

Темірдің бұйрығымен Түркістанда Қожа Ахмет Яссауи кесенесі салынды.

Ноғай Ордасы және Әбілқайыр хандығы

Ноғай Ордасы Еділ мен Ертіс арасындағы даланы алып жатты, орталығы — Жайық бойындағы Сарайшық. Негізін қалаушы — Едіге.

Әбілқайыр хандығы (1428–1468): Жайықтан Сырдарияға дейінгі дала. 1446 жылдан астанасы — Сығанақ. 1457 жылы ойраттардан жеңілуі хандықты әлсіретті.

Қоғам, шаруашылық, саяхатшылар

Билік Шыңғыс ұрпақтарына тиесілі болды, олардың тірегі тайпа ақсүйектері мен әскер болды. Салықтар: ясак, әскери міндеткерліктер, сауда баждары.

Плано Карпини мен Рубрук дала арқылы моңғол ханына барып, көшпелілердің өмірін сипаттады.

Сырдария қалалары (Сығанақ, Сауран, Ясы, Отырар) қолөнермен және Ұлы Жібек жолы бойындағы саудамен күн көрді.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • Едіге — Ноғай Ордасы, Әбілқайыр — көшпелі өзбектер хандығы.
  • Плано Карпини мен Рубрук — XV емес, XIII ғасыр.
  • Яссауи кесенесін XIV ғасырдың соңында Темір салдырды, ал Яссауидің өзі XII ғасырда өмір сүрген.

Есте сақта

Темір — Яссауи + Тоқтамыс. Едіге — ноғайлар — Сарайшық. Әбілқайыр — Сығанақ — 1457 жеңіліс.

Өзіңді тексер

1. Ноғай Ордасының негізін кім қалады?
  1. Тоқтамыс
  2. Едіге
  3. Әбілқайыр
  4. Орыс хан
Жауабын көрсету

Едіге Маңғыт руынан шыққан әмір Едіге.

2. 1446 жылдан бастап Әбілқайыр хандығының астанасы:
  1. Сарайшық
  2. Сығанақ
  3. Отырар
  4. Тараз
Жауабын көрсету

Сығанақ Әбілқайыр астананы Сығанаққа көшірді.

3. Қожа Ахмет Яссауи кесенесі кімнің бұйрығымен салынды?
  1. Темірдің
  2. Әбілқайырдың
  3. Қасым ханның
  4. Батыйдың
Жауабын көрсету

Темірдің Құрылыс Темірдің бұйрығымен басталды.

Байланысты тақырыптар

8. Моңғол шапқыншылығы. Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолстан10. Қазақ халқының қалыптасуы11. Қазақ хандығының құрылуы

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика