Кенесары Қасымұлы көтерілісі
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Кенесары Қасымұлы көтерілісі (1837–1847) — қазақтардың ең ірі және ұзаққа созылған ұлт-азаттық қозғалысы. Абылайдың немересі Қазақ хандығын бұрынғы шекарасында қалпына келтіріп, Ресей басып алған жерлерді қайтарғысы келді. 1841 жылы ол үш жүздің ханы болып сайланып, әскері мен салықтары бар өз мемлекетін құрды. Көтеріліс оның 1847 жылы қаза табуымен аяқталды.Басты даталар
- 1802–1847 жж.Кенесары Қасымұлының өмір сүрген жылдары
- 1822–1824Сібір және Орынбор қырғыздары туралы жарғылар: хан билігінің жойылуы — басты себеп
- 1837–1847 жж.Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
- 1838Ақмола бекінісін алып, өртеу
- 1841Кенесары үш жүздің ханы болып сайланды
- 1845Ресей Орынбор (Торғай) және Орал (Ырғыз) бекіністерін салады
- 1846Кенесары Жетісуға кетеді
- 1847Кенесарының Қырғызстанда, Тоқмақ маңында қаза табуы
Басты даталар (ЕНТ)
Кенесары — Абылай ханның немересі, Қазақ хандығының соңғы ханы. 1847 ж. қырғыз жерінде шайқаста қаза тапты.
Көтерілістің мақсаты — хан билігі мен тәуелсіздікті қалпына келтіру. 1841 ж. Кенесары хан болып сайланды; көтеріліс бүкіл дерлік Қазақстанды қамтыды.
Ұғымдар мен терминдер
- Округтік приказдар
- 1822 жылғы Жарғы бойынша айналасына бекіністер салынған Ресей билігінің органдары
- Зекет және ұшыр
- Кенесары мемлекетіндегі салықтар: зекет — малдан, ұшыр — егіннен
- Наурызбай
- Кенесарының інісі, батыр, 1847 жылы онымен бірге қаза тапты
- Бопай
- Кенесарының қарындасы, көтеріліске қатысушы
Тақырыпты талдау
Себептері
1822 (Орта жүз) және 1824 (Кіші жүз) жылғы жарғылармен хан билігінің жойылуы.
Округтік приказдар мен бекіністердің салынуы, ең жақсы жерлердің казак станицаларына тартып алынуы.
Жаңа салықтар мен міндеткерліктер, шенеуніктердің озбырлығы.
Абылай ұрпақтары Қасымұлдарының хан билігі мен тәуелсіздікті қалпына келтіруге ұмтылуы.
Мақсаттары мен қозғаушы күштері
Мақсаттары: Қазақ хандығын Абылай заманындағы шекарасында қалпына келтіру, бекіністерді қирату, жерлерді қайтару.
Қозғаушы күштері: шаруалар (қатардағы көшпелілер), батырлар, сұлтандар мен билердің бір бөлігі. Үш жүз де қатысты, дегенмен барлық рулар Кенесарыны қолдаған жоқ.
Негізгі кезеңдері
1837–1841: күрестің басталуы, 1838 жылы Ақмола бекінісі өртелді, Ресеймен келіссөздер сәтсіз аяқталды.
1841–1845: қозғалыстың шарықтауы. Үш жүздің ханы болып сайлану, мемлекет құру, жазалаушы жасақтармен шайқастар.
1846–1847: Ресей көтерілісшілерді жаңа бекіністермен ығыстырады. Кенесары Жетісуға кетіп, қырғыз манаптарымен қақтығысып, 1847 жылы қаза табады.
Кенесары: тұлға және саясаткер
1802 жылы дүниеге келген, Қасым сұлтанның ұлы және Абылайдың немересі.
Мемлекеттік құрылым жасады: батырлар мен билерден тұратын хан кеңесі, бірыңғай салықтар (зекет, ұшыр), мыңдықтарға, жүздіктерге және ондықтарға бөлінген 20 мыңға жуық әскер, қару жасайтын шеберханалар.
Егіншілік пен сауданы көтермелеп, дипломатияны дамытты — Ресей билігімен, Хиуамен, Қоқанмен хат алмасты.
Неліктен жеңілді және маңызы
Жеңілу себептері: Ресейдің әскери-техникалық басымдылығы, қазақ ақсүйектерінің бір бөлігінің қолдамауы, қырғыздармен қақтығыс.
Маңызы: тәуелсіз Қазақ хандығын қалпына келтірудің соңғы әрекеті, үш жүздің бірлігі үшін күрестің үлгісі.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Кенесары — Абылайдың ұлы емес, немересі.
- 1837–1847 жылғы көтерілісті Бөкей Ордасындағы Исатай мен Махамбет көтерілісімен (1836–1838, 26-тақырып) шатастырмаңыз.
- Кенесары 1841 жылы үш жүздің ханы болып сайланды, ал 1847 жылы орыс әскерлерімен шайқаста емес, Қырғызстанда қаза тапты.
- Ақмола бекінісі 1838 жылы өртелді.
Есте сақта
«Он жыл күрес»: 1837 басталды, 1838 Ақмола өртенді, 1841 хан, 1846 Жетісу, 1847 қаза.
Өзіңді тексер
- Қоқан хандығына қосылу
- Қазақ хандығын бұрынғы шекарасында қалпына келтіру
- Ясак салығын жою
- Цин бодандығына өту
Жауабын көрсету
Қазақ хандығын бұрынғы шекарасында қалпына келтіру Кенесары Абылай заманындағы хандықты қалпына келтіруге ұмтылды.
- Ақмола
- Торғай
- Верный
- Ырғыз
Жауабын көрсету
Ақмола Ақмола бекінісін алып, өртеу — көтерілістің басты эпизодтарының бірі.
- Ұшыр
- Ясак
- Зекет
- Түтін салығы
Жауабын көрсету
Зекет Зекет малдан, ұшыр егіннен алынды.