«Алаш» қозғалысы және Алаш-Орда
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
XX ғасырдың басында қазақ зиялылары «Алаш» ұлттық қозғалысын құрды. «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналы арқылы олар жер, білім және қазақтардың өзін-өзі басқару құқығы туралы айтты. 1917 жылғы революциялардан кейін «Алаш» партиясы құрылып, 1917 жылғы желтоқсанда II жалпықазақ съезінде Алаш автономиясы жарияланды және Әлихан Бөкейханов бастаған Алашорда үкіметі құрылды.Қарапайым тілмен
«Алаш» — білімді қазақтардың халықты бейбіт жолмен: мектеп, газет және автономия арқылы құтқару талпынысы.
Кімдер?
Зиялылар: Ә. Бөкейхан (көшбасшы), А. Байтұрсынұлы (ағарту, тіл), М. Дулатұлы («Оян, қазақ!» ақыны).
Не қалады?
Демократиялық Ресей құрамындағы автономия, жер — қазақтарға, ана тіліндегі білім.
Немен аяқталды?
Кеңес өкіметі Алашорданы таратты (1920), ал 1937–1938 жж. оның көшбасшылары атылды. 1988–1989 жж. ақталды.
Басты даталар
- 1866–1937 жж.Әлихан Бөкейханның өмір сүрген жылдары
- 1909Байтұрсынұлының «Қырық мысалы» және Дулатұлының «Оян, қазақ!» кітабы
- 1911–1915«Айқап» журналы (Троицк, ред. М. Сералин)
- 1913–1918 жж.«Қазақ» жалпыұлттық газетінің шығуы
- 1917 ж., шілде«Алаш» партиясының құрылуы
- 1917 ж. қараша«Алаш» партиясының бағдарламасы жарияланды; Қоқан (Түркістан) автономиясы құрылды
- 1917 ж., желтоқсанОрынбордағы II жалпықазақ съезі. Алаш-Орда үкіметінің құрылуы
- 1920Кеңес өкіметінің Алашорданы таратуы
- 1988 ж.Алаш қайраткерлері Ш. Құдайбердіұлы, А. Байтұрсынұлы, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, М. Дулатұлының ақталуы
Басты даталар (ЕНТ)
«Алаш» қозғалысының көшбасшысы, Алашорда үкіметінің төрағасы. 1937 ж. атылды.
Газет Орынборда шықты, редакторы — А. Байтұрсынұлы. Ол ұлттық зиялылардың үніне айналып, «Алаш» партиясына жол ашты.
Орынбордағы I жалпықазақ съезінде «Алаш» ұлттық партиясын құру шешілді. Көшбасшысы — Ә. Бөкейхан.
Съезд Алаш автономиясын жариялап, Ә. Бөкейхан бастаған Алашорда үкіметін құрды.
Қайта құру жылдарында Алаш қайраткерлерінің есімдері ақталды: олардың кітаптары қайта басылып, зерттеле бастады.
Ұғымдар мен терминдер
- Алашорда
- 25 мүшеден тұратын Алаш автономиясының үкіметі (Ұлт кеңесі), төрағасы — Ә. Бөкейханов, орталығы — Семей
- «Қазақ»
- Қозғалыстың басты газеті, 1913–1918, Орынбор
- «Айқап»
- Алғашқы қазақ журналы, 1911–1915, Троицк, редакторы Мұхамеджан Сералин
- «Үш жүз»
- Алашқа бәсекелес социалистік партия (1917), көшбасшысы Көлбай Тоғысов
- Қоқан автономиясы
- Үкіметін Мұстафа Шоқай басқарған Түркістан автономиясы (1917–1918)
Тақырыпты талдау
Алғышарттар
Қоныс аударушылар үшін жердің тартып алынуы, ұлттық теңсіздік, білім деңгейінің төмендігі.
Ресей жоғары оқу орындары мен медреселерінде білім алған қазақ зиялы қауымы пайда болды.
1905 жылғы революция және Мемлекеттік думалар саяси күреске мүмкіндік ашты: Бөкейханов I Думаның депутаты болды.
Баспасөз және идеялар
«Айқап» журналы (1911–1915) қазақтардың отырықшылыққа көшуін, білімді, әйелдердің жағдайын талқылады.
«Қазақ» газеті (1913–1918) алаш зиялыларының үні болды: жер мәселесі, тілді сақтау, ұлттық автономия. Таралымы 8 мыңға дейін жетті.
Басты идеялар: демократиялық Ресей құрамындағы автономия, жерді қазақтарға сақтау, ана тілінде білім беруді дамыту.
1917 жыл: партия және автономия
Ақпан революциясынан кейін 1917 жылғы шілдеде Орынборда «Алаш» партиясын құру туралы шешім қабылдаған I жалпықазақ съезі өтті. Қарашада «Қазақ» газетінде оның бағдарламасы жарияланды.
1917 жылғы желтоқсанда Орынбордағы II жалпықазақ съезінде Алаш автономиясы жарияланып, Алашорда үкіметі құрылды. Төрағасы — Әлихан Бөкейханов, орталығы — Семей (Алаш қаласы). 25 орынның 10-ы басқа халықтардың өкілдеріне қалдырылды.
Сонымен бір мезгілде оңтүстікте үкіметін Мұстафа Шоқай басқарған Қоқан (Түркістан) автономиясы болды. 1918 жылғы ақпанда оны большевиктер талқандады.
Алашорданың тағдыры
Азамат соғысы кезінде Алашорда алдымен большевиктерге қарсы күштермен ынтымақтасып, кейін Кеңес өкіметі жағына өтті.
1919 жылы алашордашыларға кешірім жарияланып, 1920 жылы Алашорда таратылды. 1930 жылдары көшбасшылардың көпшілігі қуғын-сүргінге ұшырады (41-тақырып).
Көшбасшылар
Әлихан Бөкейханов — Алашорданың төрағасы, ғалым, I Думаның депутаты.
Ахмет Байтұрсынұлы — «Қазақ» газетінің редакторы, жазу реформаторы, «ұлт ұстазы».
Міржақып Дулатұлы — «Оян, қазақ!» кітабының авторы, «Қазақ» газетінің редакторларының бірі.
Бақытжан Қаратаев — заңгер, II Думаның депутаты.
Мұхаметжан Тынышбаев — инженер, Қоқан автономиясы үкіметінің алғашқы төрағасы (кейін оны М. Шоқай алмастырды).
Мұстафа Шоқай — Қоқан автономиясы үкіметінің басшысы, кейін эмиграцияда.
Ахмет Байтұрсынұлы — «ұлт ұстазы» 8 сынып
Байтұрсынұлы (1872–1937) араб графикасын қазақ тіліне бейімдеп реформалады («төте жазу»), алғашқы оқулықтарды («Оқу құралы», «Тіл — құрал») жазып, қазақ тіл білімінің терминологиясын жасады.
Ақын әрі аудармашы («Қырық мысал», 1909), «Қазақ» газетінің редакторы. 1937 ж. атылды; 1988 ж. ақталды.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- «Айқап» — журнал (Троицк, Сералин), «Қазақ» — газет (Орынбор, Байтұрсынұлы). Қала мен редакторды шатастырмаңыз.
- I съезд (1917 ж. шілде) — партия туралы шешім; II съезд (1917 ж. желтоқсан) — автономия және үкімет.
- Алашорданың төрағасы — Бөкейханов, ал Қоқан автономиясынікі — Шоқай.
- «Үш жүз» — Алаштың бөлімшесі емес, бәсекелесі.
Есте сақта
«Айқап — Троицк — Сералин; Қазақ — Орынбор — Байтұрсынұлы». Съездер: шілде — партия, желтоқсан — үкімет.
Өзіңді тексер
- А. Байтұрсынұлы
- М. Шоқай
- Ә. Бөкейханов
- М. Дулатұлы
Жауабын көрсету
Ә. Бөкейханов Алашорданың төрағасы болып Әлихан Бөкейханов сайланды.
- Орынборда
- Троицкіде
- Семейде
- Ташкентте
Жауабын көрсету
Троицкіде «Айқап» Троицкіде Мұхамеджан Сералиннің редакциясымен шықты.
- I жалпықазақ (1917 ж. шілде)
- II жалпықазақ (1917 ж. желтоқсан)
- Ордабасы құрылтайында
- 1920 жылғы Кеңестер съезінде
Жауабын көрсету
II жалпықазақ (1917 ж. желтоқсан) Автономия мен Алашорда үкіметі 1917 жылғы желтоқсанда II жалпықазақ съезінде құрылды.