Қазақ хандығының құрылымы және шаруашылығы

Тақырыпты талдау

Билік құрылымы

Хан — жоғарғы билеуші, тек Шыңғыс ұрпақтарынан. Сұлтандар — ұлыс билеушілері. Органдар: құрылтай, билер кеңесі, хан кеңесі.

Хандық үш жүзге бөлінді: Ұлы (Жетісу және оңтүстік), Орта (Орталық, Солтүстік, Шығыс), Кіші (Батыс). Әрқайсысында өз ханы болуы мүмкін еді.

Әлеуметтік жіктелу

Ақ сүйек: төрелер — Шыңғыс ханның ұрпақтары, қожалар — діни сословие.

Қара сүйек: билер (соттар), батырлар (әскербасылар), байлар (ауқатты малшылар), шаруалар (қатардағы көшпелілер), жатақтар (кедейленіп, отырықшыланғандар), құлдар.

Шаруашылық

Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы: қой, жылқы, түйе, ірі қара. Маусымдық жайылымдар: көктеу, жайлау, күзеу, қыстау.

Оңтүстік пен Жетісуда арықпен суарылатын егіншілік. Қолөнер: тері мен жүн өңдеу, киіз басу, зергерлік.

Өзара көмек дәстүрлері: асар (ортақ жұмыс), жылу (зардап шеккендерге көмек), саун (малды уақытша беру).

Ру, тайпа, жүз: қоғам қалай құрылған 10 сынып

Ру — ортақ атадан тараған адамдар. Бірнеше ру тайпаны, тайпалар жүзді құрайды. Ата-тек: әр қазақ жеті атасын білуге тиіс — жеті атаға дейін қыз алыспау салты осыдан.

Рулық-тайпалық жүйе адамдарды біріктірді: кімдер бірге көшетінін, кім көмекке келетінін, кім дау мен борыш үшін жауап беретінін анықтады. Ол қоғамды бөлмей, керісінше, ұйыстырды — үш жүздің ортақ ханы, тілі мен заңы болды.

Ақсүйек және қарасүйек 10 сынып

Ақсүйек — төрелер (Шыңғыс хан ұрпақтары; тек олар хан мен сұлтан бола алды) және қожалар (діни топ). Олар жүздердің рулық жүйесіне кірмеді.

Қарасүйек — қалғандардың бәрі: билер, батырлар, байлар, шаруалар. Маңыздысы: би немесе батыр қабілетіне қарай кез келген адам бола алды — бұл көшпелі қоғамның «әлеуметтік лифті».