Абылай хан
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Абылай (Әбілмансұр, 1711–1781) — Қазақ хандығының бірлігін қайтара жаздаған сұлтан, кейін хан. Ол жоңғарлармен соғыстарда атағы шығып, Жоңғария құлағаннан кейін екі күшті көрші — Ресей және Цин империялары арасында икемді саясат жүргізді. 1771 жылы Түркістанда үш жүздің ханы болып сайланды.Басты даталар
- 1711Абылай батырдың немересі Әбілмансұрдың дүниеге келуі
- 1740Әбілмәмбетпен бірге Орынборда Ресей бодандығын қабылдады
- 1741–1743Жоңғар билеушісі Қалдан Цереннің тұтқынында
- 1757Цин империясына формалды тәуелділікті мойындады
- 1771Түркістанда үш жүздің ханы болып сайланды; Еділден кетіп бара жатқан қалмақтарды талқандады
- 1771–1781 жж.Абылайдың Қазақ хандығын басқарған жылдары
- 1778Ресей оны тек Орта жүздің ханы деп таныды
- 1781Абылайдың қайтыс болуы; Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленді
Басты даталар (ЕНТ)
1771 ж. Түркістанда Абылай үш жүздің ханы болып сайланды. Ол Ресей мен Цин Қытайы арасында икемді саясат жүргізіп, хандықтың бірлігін нығайтты.
Ұғымдар мен терминдер
- Әбілмансұр
- Абылайдың шын есімі. «Абылай» есімін атасының құрметіне ұран ретінде алған
- Икемді (екі жақты) саясат
- Нақты тәуелсіздікті сақтау үшін Ресейге де, Цинге де формалды тәуелділікті мойындау
- Бұқар жырау
- Абылайдың ақыны және бас кеңесшісі
- Әбілмәмбет
- Абылай іс жүзінде билеуші болған кездегі Орта жүз ханы
Тақырыпты талдау
Билікке жол
Әбілмансұр — Шыңғыс ұрпағы, Абылай батырдың (Қанішер Абылай) немересі. Ерте жетім қалып, Төле бидің қолында қызмет етті, сол үшін Сабалақ деген лақап алды.
Жоңғар батыры Шарышпен жекпе-жекте атасының есімін «Абылай!» деп ұран етіп айқайлап, атағы шықты.
1740 жылдардан бастап, Әбілмәмбет хан тұсында, Абылай Орта жүздің іс жүзіндегі билеушісі болды. 1771 жылы, Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін, Түркістанда үш жүздің ханы болып сайланды.
Ішкі саясат
Билікті орталықтандыру: сұлтандардың өзімшілдігін шектеп, батырлар мен билерге сүйенді.
Бағынбағандарды қатаң жазалап, сотты «Жеті жарғы» нормалары бойынша жүргізді.
Егіншілік пен сауданың дамуын қолдап, жоңғар соғыстарында айырылған жерлерді қайтаруға ұмтылды.
Сыртқы саясат
Ресей: 1740 жылы бодандықты қабылдады, бірақ дербес билік жүргізді. 1778 жылы Ресей оның үш жүзге билігін мойындамай, тек Орта жүздің ханы етіп бекітті.
Цин империясы: 1757 жылы Жоңғария талқандалғаннан кейін формалды вассалдықты мойындап, Бейжің (Пекин) қаласына елшіліктер жіберді және Шығыс Қазақстан жерлерінің бір бөлігін қайтарды.
Жоңғарлар: 1730–1750 жылдардағы соғыстарға қатысты.
Қалмақтар: 1771 жылы Жоңғарияға кетіп бара жатқан Еділ қалмақтарын талқандады.
Қырғыздар мен Қоқан: қырғыздарға қарсы жорықтар, Ташкент, Түркістан, Сайрам үшін Қоқанмен күрес.
Маңызы
Үш жүзді біріктіре жаздаған соңғы хан.
Екі империя арасындағы икемді саясаттың арқасында хандықтың нақты тәуелсіздігін сақтады.
Оның немересі Кенесары кейін хандықты қалпына келтіру үшін күресті басқарды (27-тақырып).
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- 1771 жылы қазақтар Абылайды үш жүздің ханы етіп сайлады, бірақ Ресей 1778 жылы оны тек Орта жүздің ханы деп таныды.
- Абылай Ресей бодандығын 1731 жылы емес, 1740 жылы қабылдады — 1731 жылы оны Әбілқайыр (Кіші жүз) қабылдаған.
- Бас кеңесшісі — Қазтуған жырау емес, Бұқар жырау.
- Түркістанда, Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген.
Есте сақта
«Екі империя — бір тәуелсіздік»: Ресей (1740) + Цин (1757) = икемді саясат. 1771 — үш жүздің ханы, 1781 — қайтыс болуы.
Өзіңді тексер
- Оқшаулану саясаты
- Икемді (екі жақты) саясат
- Қоқанмен одақ саясаты
- Отарлау саясаты
Жауабын көрсету
Икемді (екі жақты) саясат Абылай екі империяға да формалды тәуелділікті мойындап, нақты дербестікті сақтады.
- Орынборда
- Ордабасыда
- Түркістанда
- Қарақұмда
Жауабын көрсету
Түркістанда Сайлау Түркістанда, Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің жанында өтті.
- Бұқар жырау
- Төле би
- Шал ақын
- Махамбет
Жауабын көрсету
Бұқар жырау Бұқар жырау — ақын және ханның ең жақын кеңесшісі.