XIX – XX ғ. басындағы мәдениет
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
XIX – XX ғасырдың басы — қазақ ағартушылығының кезеңі. Жәңгір хан Бөкей Ордасында алғашқы зайырлы мектепті ашты. Шоқан Уәлиханов алғашқы қазақ ғалымы болды, Ыбырай Алтынсарин қазақ мектептерінің жүйесін жасады, Абай Құнанбайұлы жазба әдебиеттің негізін қалады. Құрманғазы мен Дәулеткерейдің музыкасы гүлденіп, жәдидтердің жаңа әдісті мектептері тарады.Басты даталар
- 1835–1865 жж.Шоқан Уәлихановтың өмір сүрген жылдары
- 1841Жәңгір хан алғашқы зайырлы мектепті ашады
- 1841–1889 жж.Ыбырай Алтынсариннің өмір сүрген жылдары
- 1845–1904 жж.Қазақтың ұлы ақыны, ойшылы және ағартушысы Абай Құнанбайұлының өмір сүрген жылдары
- 1858–1859Шоқан Уәлихановтың Қашғарияға сапары
- 1858–1931 жж.Шәкәрім Құдайбердіұлының өмір сүрген жылдары
- 1864Алтынсарин Торғайда мектеп ашады
- 1879Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясы»
- 1890 жж.Абайдың «Қара сөздері»
- 1910–1911Құрбанғали Халид пен Шәкәрімнің тарихи еңбектері
Басты даталар (ЕНТ)
Ғалым, саяхатшы, Абылайдың шөбересі. 1858–1859 жж. Қашғарға жасырын барды; «Манас» жырының бір бөлімін жазып алды.
Ағартушы-педагог. 1864 ж. Торғайда мектеп ашты, «Қазақ хрестоматиясын» (1879) және кириллица негізінде оқулықтар жазды.
Қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы. «Қара сөздердің» авторы, Пушкин мен Лермонтовты аударды.
Ақын, философ, Абайдың інісі әрі шәкірті, «Үш анық» трактатының авторы. 1931 ж. өлтірілді; 1958 ж. ақталды, шығармалары оқырманға 1988 ж. оралды.
Ұғымдар мен терминдер
- Шоқан Уәлиханов
- Ғалым, саяхатшы, «Манас» эпосын жазып алған, Қашғарияны зерттеген (1835–1865)
- Ыбырай Алтынсарин
- Педагог, қазақ мектептері мен оқулықтарының жасаушысы (1841–1889)
- Абай Құнанбайұлы
- Ақын және ойшыл, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы (1845–1904)
- Жәдидшілдік
- Зайырлы ғылымдарды оқытатын жаңа әдісті білім беру қозғалысы
Тақырыпты талдау
Ағартушылық
Жәңгір хан 1841 жылы Хан ордасында орыс тілі, арифметика және география оқытылған алғашқы зайырлы мектепті ашты.
Ыбырай Алтынсарин Торғайда мектеп (1864), кейін қолөнер, ауыл шаруашылығы және қыздар мектептерін ашты. «Қазақ хрестоматиясын» және орыс тілі оқулығын жазды.
Жаңа әдісті (жәдидтік) мектептер мен медреселер (Уфадағы «Ғалия», Орынбордағы «Хұсайния») болашақ зиялы қауымды дайындады.
Ғылым және әдебиет
Шоқан Уәлиханов Омбы кадет корпусын бітіріп, 1858–1859 жылдары Қашғарияға жасырын барды, «Манас» эпосының үзіндісін алғаш жазып алды, Ф. Достоевскиймен дос болды.
Абай Пушкинді, Лермонтовты, Крыловты аударып, «Қара сөздерді» және білім, еңбек, адамгершілік туралы өлеңдер жазды.
Тарихшылар: Шәкәрім Құдайбердіұлы «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» (1911), Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Құрбанғали Халид «Тауарих хамса» (1910).
Музыка және бейнелеу өнері
Күйшілер: Құрманғазы («Сарыарқа»), Дәулеткерей, Тәттімбет, Қазанғап. Әнші-композиторлар: Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Мәди Бәпиұлы.
Суретшілердегі қазақ тақырыбы: Н. Хлудов, В. Верещагин, Т. Шевченко (Маңғыстаудағы жер аударылуда).
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Алғашқы зайырлы мектеп — Жәңгір хан, 1841, Бөкей Ордасы.
- Алтынсарин — Торғай, 1864; Абай — «Қара сөздер».
- Шоқан «Манасты» жазып алып, Қашғарияда болды.
Есте сақта
Шоқан — ғылым (Қашғария). Ыбырай — мектеп (Торғай). Абай — сөз (Қара сөздер).
Өзіңді тексер
- Алтынсарин
- Жәңгір хан
- Абай
- Уәлиханов
Жауабын көрсету
Жәңгір хан Бөкей Ордасының ханы Жәңгір.
- Шоқан Уәлиханов
- Абай
- Шәкәрім
- Алтынсарин
Жауабын көрсету
Шоқан Уәлиханов Шоқан Уәлиханов.
- Абай
- Ыбырай Алтынсарин
- Байтұрсынұлы
- Халид
Жауабын көрсету
Ыбырай Алтынсарин Алтынсарин, 1879.