Қазақ хандығының құрылуы
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
XV ғасырдың ортасында Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған қазақ руларының бір бөлігі Әбілқайыр ханнан бөлініп, Батыс Жетісуға, Шу мен Қозыбасы өзендерінің аңғарларына көшті. Моғолстан ханы Есен Бұға одақтас іздеп жүргендіктен оларды қабылдады. Сол жерде 1465 жылы Қазақ хандығы — қазақтардың алғашқы ұлттық мемлекеті пайда болды. Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін (1468) Дешті Қыпшақтың көп бөлігі қазақ хандарының билігіне өтті.Басты даталар
- 1428Әбілқайыр хандығының (Өзбек хандығының) құрылуы
- 1457Әбілқайырдың Сығанақ түбінде ойраттардан (Үз Темір тайшы) жеңілуі
- 1465–1474Алғашқы қазақ ханы Керейдің билігі
- 1465 ж.Қазақ хандығының құрылуы
- 1468Әбілқайырдың қайтыс болуы, оның хандығының ыдырауы
- 1474–1480Жәнібектің билігі
- 1480–1511Бұрындық билігі, Сырдария қалалары үшін күрес
Басты даталар (ЕНТ)
Керей мен Жәнібек сұлтандар Моғолстанға, Қозыбасы аңғарына (Шу мен Талас) көшті. 1465 жыл Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі бойынша алынады.
Ұғымдар мен терминдер
- Керей мен Жәнібек
- Хандықтың негізін қалаған сұлтандар, Орыс ханның (Ақ Орда) ұрпақтары. Алғашқы хан — Керей
- Есен Бұға
- Қазақтарға Батыс Жетісудан жер берген Моғолстан ханы
- Мұхаммед Хайдар Дулати
- Хандықтың құрылуы туралы басты дерек — «Тарих-и Рашидидің» авторы
- Мұхаммед Шайбани
- Әбілқайырдың немересі, Сырдария қалалары үшін қазақ хандарының басты қарсыласы
Тақырыпты талдау
Алғышарттар
Саяси: 1457 жылы ойраттардан жеңілгеннен кейін Әбілқайыр хандығы әлсіреді, Шыңғыс тұқымды сұлтандар арасында ішкі күрес жүрді. Орыс ханның (Ақ Орда) ұрпақтары өздерін заңды билеушілер санап, Әбілқайырға бағынғысы келмеді.
Экономикалық: көшпелілерге жайылымдар және сауда үшін Сырдария қалаларына жол қажет болды.
Этникалық: XV ғасырға қарай қазақ халқының қалыптасуы аяқталды (10-тақырып), біртұтас тіл, мәдениет пен шаруашылық біртұтас мемлекетті қажет етті.
Оқиғаның барысы
Керей мен Жәнібек жақтастарымен Батыс Жетісуға көшті. Моғолстан ханы Есен Бұға оларға Шу мен Қозыбасы аңғарларынан жер берді — оған батыс шекараларын Әбілқайыр мен Темір ұрпақтарынан қорғау қажет еді.
Мұхаммед Хайдар Дулати Қазақ хандығының басталуын хижраның 870 жылына жатқызады, бұл 1465–1466 жылдарға сәйкес келеді. 2015 жылы Қазақстан Қазақ хандығының 550 жылдығын ресми түрде атап өтті.
1468 жылы Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін көптеген рулар Керей мен Жәнібекке өтті. Дулати бойынша қазақтардың саны 200 мың адамға жетті.
Алғашқы жылдар: саясат
Ішкі: Дешті Қыпшақ руларын біріктіру, Орыс хан әулетінен шыққан хандардың билігін нығайту.
Сыртқы: Сырдария мен Қаратау қалалары — Сығанақ, Сауран, Созақ, Ясы (Түркістан) үшін Шайбанидтермен ұзақ күрес. XVI ғасырдың басына қарай олардың көпшілігі қазақ хандарына өтті. Бұл қалалар сауда мен қолөнер орталықтары ретінде маңызды болды.
Тарихи маңызы
Үш ғасырдан астам өмір сүрген қазақтардың алғашқы ұлттық мемлекеті пайда болды.
«Қазақ» этнонимі халықтың және мемлекеттің атауына айналды.
Қазіргі Қазақстан шекараларына жақын аумақ қалыптасты.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Негізін қалаушылар екеу (Керей мен Жәнібек), бірақ алғашқы хан болып Керей саналады. Сұрақта «алғашқы хан» болса — Керей.
- XV ғасырдағы Әбілқайыр ханды (Өзбек хандығы) XVIII ғасырдағы Әбілқайыр ханмен (Кіші жүз, 1731 жылы Ресей қол астына кіру) шатастырмаңыз.
- Жерді Алтын Орда ханы емес, Моғолстан ханы Есен Бұға берді.
- Басты дерек — Әбілғазының «Шежіре-и түрк» емес, Дулатидің «Тарих-и Рашиди».
Есте сақта
«Керей — бірінші, Жәнібек — екінші, Есен Бұға — жер берді, Дулати — жазып қалдырды, 1465 — есте сақта».
Өзіңді тексер
- Жәнібек
- Керей
- Қасым
- Бұрындық
Жауабын көрсету
Керей Алғашқы хан Керей болды (1465–1474), одан кейін — Жәнібек.
- Ақ Орданың
- Ноғай Ордасының
- Моғолстанның
- Алтын Орданың
Жауабын көрсету
Моғолстанның Моғолстан ханы Есен Бұға Әбілқайырға қарсы одақтас іздеді.
- 1457 жылы ойраттардан жеңілу
- Орбұлақ шайқасы
- Темірдің жорығы
- Аңырақай шайқасы
Жауабын көрсету
1457 жылы ойраттардан жеңілу Сығанақ түбінде Үз Темір тайшы бастаған ойраттардан жеңілу Әбілқайырдың билігін әлсіретті.