Ерте көшпенділер
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Б.з.б. I мыңжылдықтан бастап далада ерте көшпелілер үстемдік етті. Сақтар Жетісуда, Орталық және Оңтүстік Қазақстанда, сарматтар батыста өмір сүрді. Кейін Жетісуда үйсін мемлекеті, Сырдарияда Қаңлы пайда болды, ал шығыста ғұндар (хунну) державасы күшейді, олардың батысқа қоныс аударуы Еуразия картасын өзгертті.Басты даталар
- Б.з.б. I мыңжылдықтың басыТемірді игерудің басталуы
- Б.з.б. I мыңжылдықСақ тайпалық одақтарының өмір сүрген кезеңі
- Б.з.б. I мыңжылдықКөшпелі мал шаруашылығының қалыптасуы
- Б.з.б. VIII ғ.Қазақстан аумағындағы ең ежелгі сақ қорғандары
- б.з.б. VIII–III ғғ.Сақ тайпалары
- б.з.б. VI ғ.Шырақ батырдың Дарий I әскеріне қарсы ерлігі
- Б.з.б. 530 ж.Сақ-массагеттердің парсы патшасы Кирді талқандауы
- б.з.б. III ғ. – б.з. V ғ.Үйсін (Жетісу) және Қаңлы (Сырдария) мемлекеттері
- Б.з.б. III ғ. соңыКөшпелі ғұн (хунну) тайпаларында Мөденің билікке келуі
- б.з. V ғ.Аттила бастаған ғұндар Еуропада
- 1969 ж.Есік қорғанынан «Алтын адамның» табылуы
Басты даталар (ЕНТ)
Ерте темір дәуірі басталады. Темір семсерлер, ауыздықтар мен құралдар көшпелілерді күшті әрі ұтқыр етті.
Сақ тайпалары одақтарға бірігеді. Парсы жазбаларында үш топ аталады: тиграхауда («шошақ бөрікті»), хаомаварга және парадарайя («теңіздің арғы жағындағы»).
Құрғақ климат пен мал басының өсуі отырықшы мал шаруашылығынан көшпелі мал шаруашылығына өтуге әкелді: маусымдық жайылымдар (жайлау, қыстау), киіз үй, атқа міну.
Ең ежелгі сақ қорғандары Шығыс Қазақстаннан табылған — аң стиліндегі алтын бұйымдары бар Шілікті қорымы (Бәйгетөбе қорғаны).
Геродоттың айтуынша, массагет патшайымы Томирис өз жеріне басып кірген парсы патшасы Кир II-нің әскерін талқандады. Кирдің өзі шайқаста қаза тапты.
Б.з.б. 209 ж. Мөде ғұндардың шаньюйі болып, тайпалық одақты Қытаймен де соғысқан құдіретті державаға айналдырды.
Археолог К. Ақышев Есік қорғанынан 4 мыңнан астам алтын әшекейі бар киімдегі сақ жауынгерін тапты. «Алтын адам» тәуелсіз Қазақстанның символына айналды.
Ұғымдар мен терминдер
- Тиграхауда сақтар
- «Шошақ бөрікті сақтар» — парсы деректері бойынша сақтардың үш тобының бірі
- Гуньмо (күнби)
- Үйсін билеушісінің лауазымы; астанасы — Ыстықкөл жағасындағы Чигучэн
- Битянь
- Қаңлы мемлекетінің астанасы
- Шаньюй
- Хунну билеушісінің лауазымы
- «Мұртты» қорғандар
- Тасмола мәдениетінің тас жалдары тартылған қорғандары
Тақырыпты талдау
Сақтар мен сарматтар
Парсы жазбалары сақтарды үш топқа бөледі: тиграхауда (шошақ бөрікті), хаомаварга (хаома сусынын қастерлейтін) және парадарайя (теңіз арғы бетіндегі). Қоғам: патшалар, абыздар, жауынгерлер, қауым мүшелері.
Сақтар парсылармен соғысты: Томирис Кир II-ні талқандады (б.з.б. 530 ж.), Шырақ Дарий I әскерін шөлге алып кетті. Б.з.б. IV ғасырда сақтар Ескендір Зұлқарнайынға қарсылық көрсетті.
Сарматтар Батыс Қазақстан мен Орал өңірінде өмір сүрді. Олар әйелдердің, соның ішінде жауынгер әйелдердің жоғары мәртебесімен белгілі.
Үйсіндер мен Қаңлы
Үйсіндер (Жетісу): билеушісі — гуньмо (күнби), астанасы Чигучэн. Халқы шамамен 630 мың адам. Қытайдың Хань әулетімен байланыс жасады, онда елші Чжан Цянь барған.
Қаңлы (Сырдарияның орта ағысы): астанасы Битянь. Көшпелі мал шаруашылығын егіншілікпен және қала өмірімен ұштастырып, сауда жолдарын бақылады.
Хунну (ғұндар)
Хунну державасы Моңғолия аумағында пайда болды. Мөде тұсында ол көршілерін бағындырып, Қытаймен соғысты.
Хуннулардың бір бөлігі Қазақстан даласы арқылы батысқа кетті, бұл Ұлы қоныс аударуға түрткі болды. V ғасырда Аттила Еуропада ғұн державасын құрды.
Сақтардың патша қорғандары 5 сынып
Шілікті (Шығыс Қазақстан) — ең ежелгі сақ қорғандары (б.з.б. VIII–VII ғғ.), аң стиліндегі алтын қапсырмалар. Бесшатыр (Жетісу) — бөренеден салынған жерлеу камералары бар 31 қорған, оны К. Ақышев зерттеді.
Берел (Алтай) — б.з.б. IV–III ғғ. қорғандары. Мәңгі тоңда «мүйізді» маска киген жылқылар мен алтын әбзелдер сақталған. Тасмола мәдениеті (Орталық Қазақстан) — «мұрттары» бар қорғандар: қорғаннан тас жалдар тартылады.
Шырақ және Ескендір Зұлқарнайынға қарсы күрес 5 сынып
Полиеннің жазуынша, бақташы Шырақ парсы патшасы Дарий I-дің әскерін сусыз шөлге адастырып, өзі қаза тауып, халқын құтқарды.
Б.з.б. 329 ж. Александр Македонский Сырдарияға жетті. Сақтар Спитаменмен бірге табанды қарсылық көрсетіп, Александр даланы жаулап ала алмады.
Ғұндардың батысқа көшуі. Аттила 5 сынып
Қытайдан жеңілгеннен кейін ғұндардың бір бөлігі II–IV ғғ. Қазақстан даласы арқылы батысқа көшті. IV ғ. олар Еуропаға жетіп, Ұлы қоныс аударуға түрткі болды.
Көсем Аттила (V ғ.) Еділден Рейнге дейінгі держава құрып, Риммен соғысты; еуропалықтар оны «құдайдың қамшысы» деп атады.
Сарматтар 5 сынып
Сарматтар (савроматтар) Батыс Қазақстан мен Еділ бойын мекендеді. Олар — көшпелі малшылар, әйелдері жорыққа қатысып, жоғары мәртебеге ие болды. Сарматтар скифтерді ығыстырып, Риммен соғысты.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Томирис Кирді жеңді, ал Шырақ Дарийді алдады. Парсы патшаларын ауыстырмаңыз.
- Гуньмо — үйсіндер, шаньюй — хунну, Битянь астанасы — Қаңлы.
- Сарматтар — Қазақстанның батысы, үйсіндер — Жетісу.
Есте сақта
«Томирис — Кир, Шырақ — Дарий». Үйсіндер: гуньмо + Чигучэн. Қаңлы: Битянь.
Өзіңді тексер
- Дарий I
- Кир II
- Ескендір Зұлқарнайын
- Мөде
Жауабын көрсету
Кир II Б.з.б. 530 жылы Кир II әскерін Томирис бастаған массагеттер талқандады.
- Шаньюй
- Қаған
- Гуньмо
- Жабғу
Жауабын көрсету
Гуньмо Гуньмо Чигучэн астанасынан билік жүргізді.
- Битянь
- Суяб
- Чигучэн
- Отырар
Жауабын көрсету
Битянь Битянь Сырдария алабында орналасқан.
- Есік
- Берел
- Шілікті
- Бесшатыр
Жауабын көрсету
Берел Алтайдағы Берел қорғандары.
- Сақтар
- Сарматтар
- Ғұндар
- Үйсіндер
Жауабын көрсету
Ғұндар IV ғасырда ғұндардың батысқа көшуі.