Тақырып 17

Тәуке хан. «Жеті жарғы»

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Қазақтардың қоғамдық-құқықтық жүйесіТәуке ханның билігі«Жеті жарғы»Қазақтың ұлы билері

Бір минутта мәні

Тәуке хан (1680–1715) жоңғар шапқыншылықтарының ауыр кезеңінде билік құрып, құқық пен бірлікке сүйенді. Оның тұсында қазақ қоғамының бүкіл өмірін реттеген «Жеті жарғы» заңдар жинағы пайда болды. Ханның тірегі үш жүздің ұлы билері — Төле, Қазыбек және Әйтеке болды.

Басты даталар

  1. 1680–1715/1718 жж.Тәуке ханның билік құрған кезеңі
  2. XVII ғ. соңыКүлтөбедегі құрылтайда «Жеті жарғының» қабылдануы
  3. 1715Тәукенің қайтыс болуы, хандықтың әлсіреуі

Басты даталар (ЕНТ)

1680–1715/1718 жж.
Тәуке ханның билік құрған кезеңі

Тәуке хан Төле, Қазыбек, Әйтеке билермен бірге «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасады; астанасы — Түркістан. Оның билігін Қазақ хандығының «алтын ғасыры» деп атайды.

Ұғымдар мен терминдер

«Жеті жарғы»
Тәуке ханның заңдар жинағы
Құн
Кісі өлімі үшін төлем: ер адам үшін — 1000 қой (100 жылқы), әйел үшін — екі есе аз
Айып
Теріс қылық үшін айыппұл
Төле, Қазыбек, Әйтеке
Ұлы, Орта және Кіші жүздің ұлы билері

Тақырыпты талдау

Тәукенің билігі

Тәуке — Жәңгірдің ұлы. Түркістанды астана етіп, құрылтайлар шақырды және билермен кеңесті.

Жоңғар қатері алдында ханның билігін нығайтып, жүздер мен руларды татуластырды.

«Жеті жарғы»

Жинаққа жер құқығы (жайылым дауы), отбасы-неке құқығы, әскери міндеттер, қылмыстық құқық, жесірлер туралы ережелер (әмеңгерлік заңы), салықтар мен ханға міндеттер кірді.

Жазаның басты қағидасы — залалды өтеу: кісі өлімі үшін құн, теріс қылық үшін айып. Қанды кек төлеммен алмастырылды.

Заң рудың өз мүшелері үшін ұжымдық жауапкершілігін бекітті.

Ұлы билер

Би — сот және әдет-ғұрып құқығының білгірі. Төле би (Ұлы жүз), Қазыбек би (Орта жүз), Әйтеке би (Кіші жүз) заңдарды құрастыруға қатысып, жүздер арасындағы дауларды шешті.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • «Жеті жарғы» — Тәуке, Қасым да, Есім де емес.
  • Төле — Ұлы, Қазыбек — Орта, Әйтеке — Кіші жүз.
  • Құн — салық емес, кісі өлімі үшін төлем.

Есте сақта

«Төле — Ұлы, Қазыбек — Орта, Әйтеке — Кіші». Тәуке = Жеті жарғы = Түркістан.

Өзіңді тексер

1. Тәуке ханның заңдар жинағы қалай аталды?
  1. «Қасқа жолы»
  2. «Ескі жолы»
  3. «Жеті жарғы»
  4. «Устав»
Жауабын көрсету

«Жеті жарғы» «Жеті жарғы».

2. Қазыбек — қай жүздің биі?
  1. Ұлы
  2. Орта
  3. Кіші
  4. Бөкей Ордасы
Жауабын көрсету

Орта Қазыбек би — Орта жүз.

3. Құн дегеніміз не?
  1. Малдан алынатын салық
  2. Кісі өлімі үшін төлем
  3. Ақсақалдар кеңесі
  4. Әскери міндеткерлік
Жауабын көрсету

Кісі өлімі үшін төлем Құн қанды кекті алмастырды.

Байланысты тақырыптар

16. Жәңгір хан. Орбұлақ шайқасы18. Қазақ хандығының құрылымы және шаруашылығы19. Қазақ-жоңғар соғыстары

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика