Тақырып 7

Наймандар, керейіттер, жалайырлар. Қыпшақ хандығы

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Наймандар, керейіттер, жалайырларҚыпшақ хандығы«Дешті Қыпшақ» түсінігіШаруашылығы: көшпелі, отырықшы

Бір минутта мәні

XI – XIII ғасырдың басында Қазақстанның шығысын наймандар мен керейлер, Жетісуды жалайырлар алып жатты, ал Жетісу мен оңтүстікте 1128 жылдан бастап қарақытайлар үстемдік етті. Даланың басты күші қыпшақтар болды: олардың хандығы Ертістен Дунайға дейін созылып, бұл дала Дешті Қыпшақ деп аталды. Көшпелі мал шаруашылығы Сырдариядағы отырықшы қалалардың өмірімен ұштасты.

Басты даталар

  1. XI ғ. басы – XIII ғ. басыҚыпшақ хандығының өмір сүрген кезеңі
  2. XI ғ.«Дешті Қыпшақ» термині алғаш рет Насир Хосрауда
  3. XI – XIII ғ. басыҚыпшақ хандығы
  4. 1128–1218Жетісудағы қарақытайлар (қидандар) мемлекеті
  5. 1223Қалқа шайқасы: қыпшақтар мен орыс князьдары моңғолдарға қарсы

Басты даталар (ЕНТ)

XI ғ. басы – XIII ғ. басы
Қыпшақ хандығының өмір сүрген кезеңі

Қыпшақтар Ертістен Дунайға дейінгі ұлан-ғайыр дала — Дешті Қыпшақты бақылады. Хандық моңғол шапқыншылығынан кейін өмір сүруін тоқтатты.

Ұғымдар мен терминдер

Дешті Қыпшақ
«Қыпшақ даласы»: Ертістен Дунайға дейін
Наймандар
Алтай мен Ертістегі ең ірі тайпалар одағы
Керейлер
Орталық Моңғолия мен Шығыс Қазақстандағы тайпалар одағы, билеушісі Тоғырыл (Ван хан)
Половецтер, кумандар
Орыс және еуропа авторларындағы қыпшақтардың атауы

Тақырыпты талдау

Наймандар, керейлер, жалайырлар

Наймандар Алтай мен Ертіс арасында өмір сүрді, дамыған мемлекеттілігі мен жазуы болды. Олардың билеушісі Күшлік 1211 жылы қарақытайлардан билікті тартып алды.

Керейлер шығысқа қарай жерлерді, жалайырлар Жетісуды алып жатты. Кейін олардың бәрі қазақ халқының құрамына енді.

Қыпшақ хандығы

Қыпшақтар қимақ одағынан шығып, XI ғасырға қарай ұлан-байтақ даланы алды. Хандық батыс (орталығы — Еділ бойы) және шығыс (орталығы — Сығанақ) бөліктерге бөлінді.

Қыпшақтар Руспен, Хорезммен, Византиямен соғысып та, құдандалы да болды. Қыпшақтардың бір бөлігі Хорезм әскерінде қызмет етті.

Шаруашылық

Көшпелі мал шаруашылығы: маусымдық жайылымдар, жылқы, қой өсіру. Сырдария қалалары (Отырар, Сығанақ, Сауран, Женд) егіншілікпен, қолөнермен және саудамен күн көрді.

Көшпелілер мен қала тұрғындары бір-біріне тәуелді болды: дала мал мен жүн берді, қалалар — астық, мата және қару.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • «Дешті Қыпшақ» терминін XI ғасырда парсы ақыны Насир Хосрау енгізді.
  • Керейлер — Тоғырыл (Ван хан), наймандар — Күшлік.
  • Половецтер мен кумандар — бұл қыпшақтар, бөлек халықтар емес.

Есте сақта

«Қыпшақ» = Дешті Қыпшақ = половецтер = кумандар. Шығыстағы орталық — Сығанақ.

Өзіңді тексер

1. «Дешті Қыпшақ» терминін алғаш кім қолданды?
  1. Махмұд Қашғари
  2. Насир Хосрау
  3. Рашид ад-Дин
  4. Плано Карпини
Жауабын көрсету

Насир Хосрау XI ғасырда парсы ақыны Насир Хосрау.

2. Орыс жылнамалары қыпшақтарды қалай атады?
  1. Половецтер
  2. Печенегтер
  3. Хазарлар
  4. Татарлар
Жауабын көрсету

Половецтер Половецтер — қыпшақтардың орысша атауы.

3. Қарақытайлардан билікті тартып алған найман билеушісі:
  1. Тоғырыл
  2. Күшлік
  3. Батый
  4. Едіге
Жауабын көрсету

Күшлік Күшлік билікті 1211 жылы басып алды.

Байланысты тақырыптар

5. Оғыз мемлекеті. Қимақ қағанаты8. Моңғол шапқыншылығы. Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолстан10. Қазақ халқының қалыптасуы

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика