Шығыс Түрік қағанаты (682–744)
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
603 жылғы ыдыраудан кейін шығыс түркілер Қытайдың ықпалында болды, бірақ 682 жылы Қытаймен соғыс барысында қазіргі Моңғолия аумағында өз мемлекетін қайта құрды. Қапаған қаған тұсында қағанат Орталық Азияны бағындырды, Білге қаған мен оның інісі Күлтегін кезінде қайта өркендеді. 744 жылы біріккен ұйғыр және қарлұқ күштері қағанатты талқандап, Ашина әулеті өмір сүруін тоқтатты.Басты даталар
- 603 ж.Түрік қағанатының Батыс және Шығыс қағанаттарға бөлінуі
- 682 ж.Шығыс түркілер өз мемлекетін қайта құрды
- 716 ж.Білге Шығыс Түрік қағанатының билеушісі болды
- 731 ж.Күлтегіннің қайтыс болуы
- 744 ж.Ұйғыр және қарлұқ күштері Шығыс Түрік қағанатын талқандады
- 744–840 жж.Шығыс Түрік қағанаты аумағында Ұйғыр қағанаты
Ұғымдар мен терминдер
- Ашина
- Түркілердің билеуші әулеті; 744 жылы Шығыс қағанат құлағанда өмір сүруін тоқтатты
- Күлтегін
- Білге қағанның інісі, қолбасшы
- Тоныкөк
- Қағанның кеңесшісі; оған да жазулы құлпытас қойылған
- Орхон-Енисей жазбалары
- Орхон және Енисей өзендері алқаптарындағы көне түркі руна жазуымен жазылған құлпытастар
- Йоллығ-тегін
- Білге мен Күлтегінге арналған жазулардың авторы — түркі әдебиетіндегі өз атымен белгілі алғашқы автор
Тақырыпты талдау
Мемлекеттің қайта құрылуы
603 жылы Қытай дипломатиялық жолмен Түрік қағанатының Батыс және Шығыс қағанаттарға ыдырауына қол жеткізді. Шығыс бөлігі Қытайдың ықпалына түсті.
682 жылы Қытаймен соғыс барысында шығыс түркілер өз мемлекетін қайта құрды. Қалпына келген мемлекет қазіргі Моңғолия аумағында құрылды.
Қапаған қаған тұсында Шығыс Түрік қағанаты Орталық Азияны бағындырды.
Білге қаған мен Күлтегін
716 жылы Білге қаған болды. Ол інісі, қолбасшы Күлтегінмен бірге түрік мемлекетін қайта өркендетті.
Білге Қытаймен соғыстағы жеңісі арқылы тиімді бейбіт келісімге қол жеткізді: Қытай императоры түрік ордасына көп жібек жіберіп тұрды. Бұл Қытайдың солтүстік шекарадағы тыныштық үшін төлемі еді.
731 жылы Күлтегін, көп ұзамай Білге дүние салды. Орхон өзені маңында оларға құлпытастар орнатылды. Бұл жазулар — қағанат тарихының жылнамасы.
Орхон-Енисей жазбалары
Жазулар көне түркі руна жазуымен қашалған, Орхон және Енисей өзендері алқаптарынан табылғандықтан осылай аталды. Ең құндылары — Білге қаған, Күлтегін және кеңесші Тоныкөк құлпытастары.
Мәтіндер бүкіл жұртқа арналған: халықты қаған маңына бірігуге шақырады, бұрынғы және қазіргі ұрпақты мақтап әрі кінәлайды. Бұл — шешендік өнер мен саяси прозаның үлгілері, көптеген бейнелер мен қанатты сөздер қазақ тілінде әлі де кездеседі.
Білге мен Күлтегінге арналған жазулардың авторы — Йоллығ-тегін, түркі әдебиетіндегі өз атымен белгілі алғашқы автор.
Қағанаттың құлауы
Білге қағанның мұрагерлері кезінде қағанат құлдырады. 744 жылы біріккен ұйғыр және қарлұқ күштері оны талқандап, Ашина әулеті өмір сүруін тоқтатты.
744–840 жылдары бұрынғы Шығыс Түрік қағанаты аумағында Ұйғыр қағанаты өмір сүрді.
Батыс қағанаттан айырмашылығы
Шығыс қағанатта көшпелі дәстүр басым болды. Батыс Түрік қағанатында (603–704, ордасы — Суяб) көшпелі және отырықшы-егіншілік шаруашылықтың біртұтас жүйесі дамыды: Шу алқабында түркі, соғды, сириялықтар мен парсылар қоныстанған 20-ға жуық ірі қала мен қоныс болды.
Оқулықта қай жерде
Дереккөз: Бакина Н.С., «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, §2, 14–15-беттер; §9 (жазу), 46–48-беттер.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- 682–744 — Шығыс қағанат, 603–704 — Батыс қағанат. Даталарды шатастырмаңыз.
- Білге — қаған, Күлтегін — оның інісі әрі қолбасшы, Тоныкөк — кеңесші.
- Қағанатты қытайлар емес, ұйғырлар мен қарлұқтар талқандады.
- Шығыс қағанаттың ордасы — Моңғолияда (Орхон алқабы), Суяб емес: Суяб — Батыс қағанатта.
Есте сақта
682 — қайта құрылу, 716 — Білге, 731 — Күлтегіннің қазасы, 744 — ұйғырлар мен қарлұқтар. Орхон = Білге мен Күлтегін құлпытастары.
Өзіңді тексер
- 603
- 682
- 704
- 744
Жауабын көрсету
682 682 жылы, Қытаймен соғыс барысында.
- Қытай
- Түргештер
- Ұйғырлар мен қарлұқтар
- Арабтар
Жауабын көрсету
Ұйғырлар мен қарлұқтар Біріккен ұйғыр және қарлұқ күштері.
- Қағанның кеңесшісі
- Білге қағанның інісі, қолбасшы
- Қағанаттың негізін қалаушы
- Қытай елшісі
Жауабын көрсету
Білге қағанның інісі, қолбасшы Күлтегін — Білгенің інісі, қолбасшы.
- Шу алқабында
- Орхон алқабында
- Сырдария бойында
- Суябта
Жауабын көрсету
Орхон алқабында Орхон өзені маңында (Моңғолия).
- Жібек — шекарадағы бейбітшілік үшін төлем
- Астық — әскери көмек үшін
- Күміс — жылқы үшін
- Ештеңе
Жауабын көрсету
Жібек — шекарадағы бейбітшілік үшін төлем Қытай көп жібек жіберді — солтүстік шекарадағы тыныштық үшін төлем.