Тақырып 50

XVI–XVIII ғасырлардағы мәдениет

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Материалдық және рухани мәдениетАқын-жырауларХалық әншілері мен композиторларXVIII ғ. қазақ деректеріҚолданбалы өнер

Бір минутта мәні

XVI–XVIII ғасырларда қазақ мәдениетінің басты үні жыраулар мен ақындар болды. Олар хандардың кеңесшілері және халық даналығының сақтаушылары болды: Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет, Ақтамберді, Бұқар жырау. Күйлер, эпостар, қолданбалы өнер дамыды. Сол заманның маңызды деректері — Дулатидің «Тарих-и Рашиди» және Жалайыридің «Жами ат-тауарих» еңбектері.

Басты даталар

  1. XV ғ.Асан қайғы — «Жерұйықты» іздеу
  2. 1541–1546Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі
  3. 1602Қадырғали Жалайыридің «Жами ат-тауарих» еңбегі
  4. XVIII ғ.Бұқар жырау, Ақтамберді, Үмбетей, Тәтіқара

Ұғымдар мен терминдер

Жырау
Ақын-жыршы, ханның кеңесшісі, толғаулардың авторы
Толғау
Философиялық-өсиет өлең
Күй
Домбыра немесе қобызға арналған аспаптық шығарма
Жерұйық
Асан қайғы іздеген бақыт мекені

Тақырыпты талдау

Әдебиет

XV–XVII ғасырлар: Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет — хандық дәуірінің жыраулары.

XVIII ғасыр: Бұқар жырау (Абылайдың кеңесшісі), Ақтамберді, Үмбетей, Тәтіқара, Шал ақын. Тақырыптары — отанды жоңғарлардан қорғау, бірлік, билеушінің даналығы.

Эпостар: «Қобыланды батыр», «Алпамыс», «Ер Тарғын», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу».

Музыка және қолданбалы өнер

Домбыра мен қобызға арналған күйлер, Кетбұға туралы аңыздар. Халық әншілері мен композиторлары музыканы ауызша жеткізді.

Қолданбалы өнер: киіз үй және оның жабдығы, киіз кілемдер (текемет, сырмақ), түскиіз, зергерлік бұйымдар, ағаш ою, теріге бедер салу.

Деректер

«Тарих-и Рашиди» (Дулати) — хандықтың құрылуы туралы басты дерек. «Жами ат-тауарих» (Қадырғали Жалайыри, 1602) — Шыңғыс ұрпақтары мен қазақ хандарының тарихы. Шежірелер — ата-тек кітаптары.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • Асан қайғы Жерұйықты іздеді, XV ғасыр.
  • Бұқар жырау — Абылайдың кеңесшісі, XVIII ғасыр.
  • Қадырғали Жалайыри — «Жами ат-тауарихтың» авторы, Рашид ад-Динмен шатастырмаңыз.

Есте сақта

XV Асан қайғы → XVIII Бұқар. Деректер: Дулати (1541–1546), Жалайыри (1602).

Өзіңді тексер

1. «Жерұйық» бақыт мекенін кім іздеді?
  1. Бұқар жырау
  2. Асан қайғы
  3. Қазтуған
  4. Шалкиіз
Жауабын көрсету

Асан қайғы Асан қайғы, XV ғасыр.

2. Күй дегеніміз не?
  1. Ән
  2. Аспаптық шығарма
  3. Эпос
  4. Заңдар жинағы
Жауабын көрсету

Аспаптық шығарма Домбыра немесе қобызға арналған музыкалық шығарма.

3. «Жами ат-тауарихтың» (1602) авторы:
  1. Дулати
  2. Қадырғали Жалайыри
  3. Әбілғазы
  4. Рашид ад-Дин
Жауабын көрсету

Қадырғали Жалайыри Қадырғали Жалайыри.

Байланысты тақырыптар

17. Тәуке хан. «Жеті жарғы»21. Абылай хан49. Түріктер мәдениеті және XIII–XV ғ.

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика