Тақырып 6

Қарахан мемлекеті

Спецификация бойынша не тексеріледі:

X–XIII ғасырдың басындағы ҚазақстанҚарахан мемлекеті

Бір минутта мәні

Қарахан мемлекеті (942–1212) — исламды қабылдаған алғашқы түркі мемлекеті. Оның негізін қалаушы Сатұқ Боғра хан исламды қабылдады, ал 960 жылы ислам мемлекеттік дінге айналды. Астаналары Баласағұн мен Қашғар болды. XI ғасырда мемлекет Батыс және Шығыс қағандықтарға бөлінді, кейін қарақытайлар мен хорезмшахтарға бағынды.

Басты даталар

  1. 870 ж.Әбу Насыр әл-Фарабидің туған жылы
  2. 942–1212 жж.Қарахан мемлекетінің өмір сүрген кезеңі
  3. 960 ж.Қарахан мемлекетінде исламның мемлекеттік дін болып жариялануы
  4. 1040 жж.Батыс және Шығыс қағандықтарға бөліну
  5. XI ғ.Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» поэмасының жазылуы
  6. 1141Қатуан шайқасы: Қарахандар қарақытайларға бағынады
  7. 1212Хорезмшах Мұхаммед Батыс Қарахандарды жояды

Басты даталар (ЕНТ)

870 ж.
Әбу Насыр әл-Фарабидің туған жылы

Әл-Фараби Сырдария бойындағы Отырарда (Фарабта) туған. Оны Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» деп атайды: ол философия, музыка, математика және мемлекет туралы жазды («Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат»).

942–1212 жж.
Қарахан мемлекетінің өмір сүрген кезеңі

Алғашқы түркі мұсылман державасы. Астаналары — Баласағұн және Қашғар. 1212 ж. Хорезмшах Мұхаммедтің соққысынан құлады.

960 ж.
Қарахан мемлекетінде исламның мемлекеттік дін болып жариялануы

Мұса билеуші (Сатұқ Боғра ханның ұлы) тұсында ислам мемлекеттік дін болды: араб тарихшысының дерегі бойынша, оны түркілердің «200 мың шатыры» қабылдады.

XI ғ.
Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» поэмасының жазылуы

«Құтты білік» поэмасы (1069) Қашғарда жазылып, қарахан билеушісіне арналды. Бұл — мемлекетті әділ басқару туралы өсиет.

Ұғымдар мен терминдер

Сатұқ Боғра хан
Исламды қабылдаған алғашқы Қарахан билеушісі
Иқта
Әскери қызмет үшін берілетін жер үлесі
Баласағұн
Шу аңғарындағы Шығыс Қарахандардың астанасы
Махмұд Қашғари
Түркі тілдерінің сөздігі «Диуани лұғат-ит-түрктің» авторы

Тақырыпты талдау

Мемлекет және билік

Мемлекетті қарлұқтар, шігілдер және яғмалар құрды. Билік екі қаған арасында бөлінді: үлкені Арслан хан, кішісі Боғра хан атағын алды.

Иқта жүйесі тарады: билеуші әскери қызмет үшін жер берді. Иқта иесі шаруалардан салық жинады.

Ислам және мәдениет

960 жылы ислам мемлекеттік дін деп жарияланды (деректер бойынша, оны «200 мың шаңырақ» қабылдаған).

Мәдениеттің гүлденуі: Жүсіп Баласағұн «Құтадғу біліг» («Құтты білік») дастанын, Махмұд Қашғари «Диуани лұғат-ит-түрк» сөздігін жазды. Таразда Айша бибі мен Қарахан кесенелері салынды.

Құлдырау

1040 жылдары держава бөлінді. 1141 жылы қарақытайлар Қатуан шайқасында Қарахандарды жеңді. 1212 жылы хорезмшах Мұхаммед Батыс қағандықты жойды.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • 942 — құрылуы, 960 — ислам. Шатастырмаңыз.
  • «Құтадғу біліг» — Баласағұн, «Диуани лұғат-ит-түрк» — Қашғари.
  • Иқта — қызмет үшін берілетін жер иелігі, салық емес.

Есте сақта

Қарахандар = алғашқы мұсылман түркі мемлекеті: 942 — 960 — 1212.

Өзіңді тексер

1. Ислам Қарахандардың мемлекеттік дініне қай жылы айналды?
  1. 942
  2. 960
  3. 1040
  4. 751
Жауабын көрсету

960 960 жылы ислам мемлекеттік дін деп жарияланды.

2. Иқта дегеніміз не?
  1. Малдан алынатын салық
  2. Қызмет үшін берілетін жер үлесі
  3. Билер кеңесі
  4. Сауда бажы
Жауабын көрсету

Қызмет үшін берілетін жер үлесі Иқтаны әскери қызмет үшін берді.

3. «Құтадғу біліг» дастанының авторы:
  1. Махмұд Қашғари
  2. Жүсіп Баласағұн
  3. Әл-Фараби
  4. Қожа Ахмет Яссауи
Жауабын көрсету

Жүсіп Баласағұн Жүсіп Баласағұн дастанды 1069 жылы жазды.

Байланысты тақырыптар

4. Түргеш және Қарлұқ қағанаттары. Атлах шайқасы7. Наймандар, керейіттер, жалайырлар. Қыпшақ хандығы49. Түріктер мәдениеті және XIII–XV ғ.

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика