Тас және қола дәуіріндегі Қазақстан
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Қазақстан аумағында алғашқы адамдар шамамен бір миллион жыл бұрын пайда болды: олардың еңбек құралдары Қаратау тауларынан табылған. Тас ғасырында адам дөрекі шапқыштан садаққа, қыш ыдысқа және мал шаруашылығының алғашқы тәжірибесіне дейін жол жүрді. Энеолитте Ботай тұрғындары жылқыны әлемде алғашқылардың бірі болып пайдаланды, ал қола дәуірінде андронов мәдениеті Ұлы Дала өркениетінің негізін қалады.Қарапайым тілмен
Тас дәуірі → мыс → қола. Әр жаңа материал адамдардың өмірін өзгертті.
Тас
Жүздеген мың жыл бойы адамдар құралды тастан жасап, аңшылық пен терімшілікпен өмір сүрді. Тұрақтар: Шабақты, Қошқорған, Тарғап.
Мыс + тас = энеолит
Мыс жұмсақ, сондықтан тас құралдар әлі де қажет. Ботайлықтар жылқыны қолға үйретті — болашақ көшпелі өмірдің бастауы.
Қола
Мыс + қалайы = қола, ол қаттырақ. Андроновтықтар — даланың алғашқы «металлургтері»: кеніштер, балқыту пештері, қола қару.
Басты даталар
- б.з.б. XII–V мың ж.Мезолит: садақ пен жебе, микролиттер
- б.з.б. V–III мың ж.Неолит: қыш ыдыс, тасты тегістеу, мал және егін шаруашылығының бастамасы
- Б.з.б. III–II мыңжылдықЭнеолит (мыс-тас дәуірі)
- Б.з.б. II мыңжылдықтың басыҚола (мыс пен қалайының қорытпасы) қорытуды меңгеру
- б.з.б. XVII–XII ғғ.Қола дәуірі: андронов мәдениеті
- б.з.б. XII–VIII ғғ.Беғазы-Дәндібай мәдениеті (соңғы қола)
- Б.з.б. I мыңжылдықтың басыТемірді игерудің басталуы
- ≈1 млн жыл бұрынТөменгі палеолит: Қаратаудағы алғашқы құралдар (Бөріқазған, Тәңірқазған)
Басты даталар (ЕНТ)
Тас құралдармен қатар алғашқы мыс құралдар пайда болады. Ең танымал ескерткіш — Солтүстік Қазақстандағы Ботай мәдениеті, мұнда жылқы әлемде алғашқылардың бірі болып қолға үйретілген.
Мысты қалайымен қорытып, қола алады — ол мыстан қатты. Бұл — Андронов мәдениетінің кезеңі: Жезқазған мен Орталық Қазақстан кеніштері, қола пышақтар, орақтар, жебе ұштары.
Ерте темір дәуірі басталады. Темір семсерлер, ауыздықтар мен құралдар көшпелілерді күшті әрі ұтқыр етті.
Ұғымдар мен терминдер
- Палеолит
- Ежелгі тас ғасыры: аңшылық, терімшілік, алғашқы топ, кейін рулық қауым
- Ботай
- Солтүстік Қазақстандағы энеолит қонысы, жылқыны ерте пайдаланумен байланысты
- Андронов мәдениеті
- Қола дәуірінің мәдениеті: отырықшы малшылар, металлургия, бөренелі баспаналар
- Таңбалы
- Жетісудағы қола дәуірінің петроглифтері, ЮНЕСКО нысаны
- Петроглифтер
- Тасқа қашалған немесе сызылған жартас суреттері
- Андронов мәдениеті
- Даланың қола дәуірі мәдениеті (б.з.б. XVII–XII ғғ.), Сібірдегі Андроново ауылының атымен аталған
Тақырыпты талдау
Тас ғасыры
Палеолит: Қаратаудағы (Бөріқазған, Тәңірқазған, Шоқпартас), Орталық Қазақстан мен Маңғыстаудағы тұрақтар. Адамдар аңшылықпен және терімшілікпен күн көрді, алдымен алғашқы топ, кейін рулық қауым болып өмір сүрді.
Мезолит: садақ пен жебе, ұсақ тас қондырмалар (микролиттер) ойлап табылды, адамдар қозғалғыш бола түсті.
Неолит: қыш ыдыс, тегістелген құралдар, иіру пайда болды. «Неолиттік революция» басталды — иемденуші шаруашылықтан өндіруші шаруашылыққа, яғни мал және егін шаруашылығына көшу.
Энеолит және қола
Энеолит (мыс-тас ғасыры): алғашқы мыс бұйымдар. Солтүстік Қазақстандағы Ботай мәдениеті — жылқыны қолға үйретіп, пайдаланған ең көне орындардың бірі.
Қола дәуірі: андронов мәдениеті (алакөл және федоров кезеңдері) — отырықшы мал шаруашылығы, егіншілік, мыс пен қалайы өндіру, тас қоршаулардағы жерлеулер.
Орталық Қазақстандағы соңғы қоланың Беғазы-Дәндібай мәдениеті — тас тақталардан тұрғызылған монументалды кесенелер. Малшылар біртіндеп көшпелі өмір салтына ауысады.
Неліктен маңызды
Мұнда Ұлы Дала өркениетінің бастаулары қаланады: металлургия, жылқы шаруашылығы, жылжымалы мал шаруашылығы. Мұның бәрі ерте көшпелілер мәдениетінің негізі болады (2-тақырып).
Ботай мәдениеті 5 сынып
Ботай қонысы (Солтүстік Қазақстан, Солтүстік Қазақстан обл.) энеолит дәуіріне жатады. Тұрғындар жартылай жертөлелерде тұрды, шаруашылығының негізі — жылқы: он мыңдаған жылқы сүйегі табылған.
Археолог В. Зайберт ботайлықтардың жылқыны әлемде алғашқылардың бірі болып қолға үйретіп, оның сүтін пайдаланғанын дәлелдеді. Бұл маңызды: қолға үйретілген жылқы болашақ көшпелі мал шаруашылығына жол ашты.
Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеттері 5 сынып
Андронов мәдениеті (б.з.б. XVII–XII ғғ.) — даланың қола дәуіріндегі басты мәдениеті. Андроновтықтар өзен бойындағы қоныстарда отырықшы өмір сүріп, мал өсірді, егін салды, металл қорытты, өлгендерді тас қоршауларға жерледі. Ескерткіштері: Атасу, Алексеевка, Тасты-Бұтақ.
Беғазы-Дәндібай мәдениеті (б.з.б. XII–VIII ғғ.) — Орталық Қазақстандағы соңғы қола дәуірі. Ол тас тақталардан тұрғызылған монументалды кесенелерімен (Беғазы, Дәндібай) белгілі — ерте көшпелілер дәуіріне өтпелі кезең.
Жартастағы суреттер (петроглифтер) 5 сынып
Петроглифтер — жартасқа қашалған бейнелер. Ең танымал ескерткіш — Таңбалы (Алматы обл.): басы күн тәрізді құдайлар, арбалар, аң аулау және құрбандық шалу көріністері. 2004 жылдан Таңбалы — ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны.
Петроглифтер арқылы ежелгі адамдардың дүниетанымын зерттейді: күнге, жануарларға табыну, әлем туралы түсініктер.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Ботай — энеолит, қола емес. Андронов — қола, неолит емес.
- Садақ пен жебе — мезолит, қыш ыдыс — неолит.
- Таңбалы — петроглифтер, тұрақ та, қорған да емес.
Есте сақта
Тас → мыс → қола: Қаратау (палеолит) → Ботай (жылқы) → Андронов (қола) → Беғазы (кесенелер).
Өзіңді тексер
- Андронов
- Ботай
- Тасмола
- Беғазы-Дәндібай
Жауабын көрсету
Ботай Ботай — Солтүстік Қазақстандағы энеолит қонысы.
- Палеолит
- Мезолит
- Неолит
- Қола дәуірі
Жауабын көрсету
Мезолит Садақ пен жебе — мезолиттің басты өнертабысы.
- Алтайдан
- Қаратау тауларынан
- Балқаш маңынан
- Ертістен
Жауабын көрсету
Қаратау тауларынан Бөріқазған, Тәңірқазған және Қаратаудағы басқа тұрақтар.
- Таңбалы
- Ботай
- Бесшатыр
- Есік
Жауабын көрсету
Ботай Энеолиттік Ботай мәдениеті (Солтүстік Қазақстан) — жылқыны ерте қолға үйрету.
- Таңбалы
- Берел
- Беғазы
- Шілікті
Жауабын көрсету
Таңбалы Таңбалы петроглифтері — 2004 жылдан Дүниежүзілік мұра нысаны.