Тақырып 20

Әбілқайыр және Ресей бодандығы

Спецификация бойынша не тексеріледі:

XVIII ғ. басына дейінгі қазақ-орыс қатынастарыРесей империясы назарындағы ҚазақстанӘскери-барлау экспедициялары, алғашқы бекіністерӘбілқайырдың Ресей бодандығын қабылдауы: себептері мен мақсаттарыXVIII ғ. 30–50 жылдарындағы Ресей саясаты40-жылдардағы ішкі саяси жағдайдың асқынуы

Бір минутта мәні

Ресей қазақ даласына Орта Азия мен Үндістанға апаратын жол ретінде қызықты. XVIII ғасырдың басында ол әскери экспедициялар жіберіп, Ертісте бекіністер салды. 1731 жылы жоңғарлардан қорғаныс және билік үшін күресте қолдау іздеген Кіші жүз ханы Әбілқайыр Ресей қол астына кірді. 1740 жылы Орта жүз билеушілері де бодандықты қабылдады.

Басты даталар

  1. 1715–1716Бухгольц экспедициясы, Ямышев бекінісі
  2. 1718–1720Семей және Өскемен бекіністері
  3. 1731Әбілқайыр Ресей бодандығын қабылдайды (Тевкелев миссиясы)
  4. 1734–1735Кириловтың Орынбор экспедициясы, Орынборның негізі қалануы
  5. 1740Әбілмәмбет пен Абылайдың бодандығы (Орта жүз)
  6. 1748Әбілқайырды Барақ сұлтан өлтірді

Ұғымдар мен терминдер

Тевкелев
1731 жылы Әбілқайырдың антын қабылдаған Сыртқы істер алқасының аудармашысы
Кирилов
Орынбор экспедициясының басшысы
Аманат
Адалдық кепілі ретінде берілетін кепілдік адам, әдетте ханның ұлы
Барақ
1748 жылы Әбілқайырды өлтірген Орта жүз сұлтаны

Тақырыпты талдау

Ресейдің мүдделері

Петр I қазақ даласын Азия елдеріне ашылатын «кілт пен қақпа» деп санады. Мақсаттары: Орта Азия мен Үндістанға сауда жолдары, шикізат, шекара қауіпсіздігі.

Бухгольц (1715) және Лихарев (1720) экспедициялары Ертісте бекіністер желісін қалады: Омбы, Семей, Өскемен.

Әбілқайырдың бодандығы

Себептері: жоңғар қатері, Еділ қалмақтары мен башқұрттардың қысымы, аға хан болып Әбілмәмбет сайланғаннан кейін Әбілқайырдың өз билігін күшейтуге ұмтылуы (19-тақырып).

1731 жылы Әбілқайыр мен старшындардың бір бөлігі Тевкелевтің қатысуымен Ресейге ант берді. Көптеген билер мен батырлар қарсы болды.

Ресей аманаттар талап етіп, Орынбор бекіністер желісін салды.

40-жылдардағы шиеленіс

1740 жылы Орта жүз (Әбілмәмбет, Абылай) бодандықты қабылдады, бірақ нақты бағыну болмады.

Билік үшін ішкі күрес шиеленісті: 1748 жылы Барақ сұлтан Әбілқайырды өлтірді. Ресей оның ұлы Нұралыны қолдады.

XVIII ғасырға дейінгі қазақ-орыс қатынастары 7 сынып

Алғашқы елшілік байланыстар Қасым хан тұсында (XVI ғ.) орнады. 1594 ж. Тәуекел ханның елшісі Құл-Мұхаммед Мәскеуге одақ туралы және ханның інісінің ұлы Ораз-Мұхаммедті қайтару туралы өтінішпен келді.

XVII ғ. Есім мен Тәуке хандар Ресеймен елші алмасты; Тобыл мен Тара арқылы сауда жүрді. Қатынастар тең құқылы болды — 1731 жылға дейін бодандық болған жоқ.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • 1731 — Кіші жүз (Әбілқайыр), 1740 — Орта жүз (Әбілмәмбет, Абылай).
  • Бодандықты бүкіл халық қабылдаған жоқ, көптеген билер мен батырлар қарсы болды.
  • XVIII ғасырдағы Әбілқайыр — XV ғасырда Керей мен Жәнібек бөлініп кеткен Әбілқайыр емес.

Есте сақта

1731 — Әбілқайыр + Тевкелев. 1735 — Орынбор. 1740 — Орта жүз. 1748 — Әбілқайырдың өлтірілуі.

Өзіңді тексер

1. 1731 жылы Әбілқайырдың антын кім қабылдады?
  1. Кирилов
  2. Тевкелев
  3. Бухгольц
  4. Неплюев
Жауабын көрсету

Тевкелев Миссияны Мырза Тевкелев басқарды.

2. 1740 жылы қай жүз бодандықты қабылдады?
  1. Кіші
  2. Орта
  3. Ұлы
  4. Үшеуі де
Жауабын көрсету

Орта 1740 жылы — Әбілмәмбет пен Абылай.

3. 1748 жылы Әбілқайырды кім өлтірді?
  1. Нұралы
  2. Барақ
  3. Абылай
  4. Қалдан Церен
Жауабын көрсету

Барақ Барақ сұлтан.

Байланысты тақырыптар

19. Қазақ-жоңғар соғыстары21. Абылай хан22. Ресей империясының отаршылдық саясаты

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика