Тақырып 8

Моңғол шапқыншылығы. Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолстан

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Шыңғыс ханның жаулаушылық соғыстарыОтырар қорғанысыМоңғол империясының құрылуыАлтын ОрдаАқ ОрдаМоғолстан мемлекеті

Бір минутта мәні

1206 жылы Шыңғыс хан Моңғол империясын құрып, 1219 жылы Хорезмге аттанды. Соққыны алғаш Отырар қабылдады, оны Қайыр хан жарты жыл қорғады. Жаулап алудан кейін Қазақстан жерлері Шыңғыс хан ұлдарының ұлыстарына кірді. Олардың негізінде Алтын Орда, Ақ Орда және Моғолстан қалыптасты.

Басты даталар

  1. 1206Онон құрылтайы: Темучин Шыңғыс хан болып жарияланды
  2. 1218Отырар апаты: моңғол керуенінің қырылуы
  3. 1219–1220Отырарды қорғау (Қайыр хан), шамамен жарты жыл
  4. 1243Батый Алтын Орданы құрады, астанасы Сарай-Бату
  5. 1312–1342 жж.Алтын Ордада Өзбек ханның билік құрған жылдары
  6. 1348Моғолстанның құрылуы (Тоғылық Темір)
  7. XIV ғ. 2-жартысыОрыс хан тұсында Ақ Орданың гүлденуі, астанасы Сығанақ
  8. XIV ғ. ортасы – XVI ғ. басыМоғолстан мемлекетінің өмір сүрген кезеңі
  9. 1382 ж.Тоқтамыс ханның Мәскеуді өртеп, орыс князьдарының алым-салық төлеуін қалпына келтіруі

Басты даталар (ЕНТ)

1312–1342 жж.
Алтын Ордада Өзбек ханның билік құрған жылдары

Өзбек хан тұсында Алтын Орда гүлденді, ал ислам оның мемлекеттік діні болды.

XIV ғ. ортасы – XVI ғ. басы
Моғолстан мемлекетінің өмір сүрген кезеңі

Моғолстан Жетісуда Тоғылық Темір тұсында құрылды; онда дулаттар басты рөл атқарды. Кейін осында, Қозыбасыда, Керей мен Жәнібек пана тапты.

1382 ж.
Тоқтамыс ханның Мәскеуді өртеп, орыс князьдарының алым-салық төлеуін қалпына келтіруі

Күлік шайқасынан (1380) екі жыл өткен соң Алтын Орда ханы Тоқтамыс Мәскеуді алып, өртеді де, орыс князьдары Ордаға қайтадан алым-салық төлей бастады.

Ұғымдар мен терминдер

Ұлыс
Шыңғыс ұрпақтарының біріне бөлінген үлес
Жошы ұлысы
Қазақстанның солтүстік-батысы мен батысы; Алтын және Ақ Орданың негізі
Шағатай ұлысы
Жетісу және Қазақстанның оңтүстігі; Моғолстанның негізі
Жарлық
Басқаруға берілетін хан жарлығы

Тақырыпты талдау

Жаулап алу

1218 жылы Отырар әкімі Қайыр хан хорезмшахтың бұйрығымен моңғол сауда керуенін қырып тастады. Бұл жорыққа сылтау болды.

1219 жылдың күзінде моңғолдар Отырарды қоршады. Қала шамамен алты ай шыдады, Қайыр хан соңына дейін шайқасып, өлтірілді. Одан кейін Сығанақ, Женд және басқа қалалар құлады.

Салдары: қалалар мен суару жүйелері қиратылды, халықтың едәуір бөлігі қырылды, көшпелі шаруашылық күшейді.

Ұлыстар мен мемлекеттер

Қазақстан жерін Шыңғыс ханның ұлдары бөлісті: Жошы ұлысы (батыс және солтүстік), Шағатай ұлысы (оңтүстік, Жетісу), Үгедей ұлысы (шығыс, Тарбағатай).

Алтын Орда (1243) — Жошы ұлысының батыс бөлігі, астанасы Еділ бойындағы Сарай-Бату.

Ақ Орда — Жошы ұлысының шығыс бөлігі, астанасы Сығанақ. Оның билеушісі Орыс хан — Қазақ хандығының негізін қалаушылардың атасы.

Моғолстан (1348) — Жетісу және Шығыс Түркістан, негізін қалаған Тоғылық Темір, ықпалды тайпасы — дулаттар.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • Отырарды хорезмшах емес, Қайыр хан (Ғайыр хан) қорғады.
  • Ақ Орданың астанасы — Сығанақ, Алтын Орданың — Сарай-Бату.
  • Моғолстан Жошы емес, Шағатай ұлысынан өсіп шықты.

Есте сақта

1206 империя → 1219 Отырар → 1243 Алтын Орда → 1348 Моғолстан. Орыс хан — Керей мен Жәнібектің атасы.

Өзіңді тексер

1. Отырарды қорғауды кім басқарды?
  1. Орыс хан
  2. Қайыр хан
  3. Батый
  4. Тоғылық Темір
Жауабын көрсету

Қайыр хан Отырар әкімі Қайыр хан.

2. Ақ Орданың астанасы:
  1. Сарай-Бату
  2. Сығанақ
  3. Алмалық
  4. Отырар
Жауабын көрсету

Сығанақ Сырдария бойындағы Сығанақ.

3. Моғолстан қай ұлыстан өсіп шықты?
  1. Жошы
  2. Үгедей
  3. Шағатай
  4. Төле
Жауабын көрсету

Шағатай Моғолстан — Шағатай ұлысының шығыс бөлігі.

Байланысты тақырыптар

7. Наймандар, керейіттер, жалайырлар. Қыпшақ хандығы9. Әмір Темір жорықтары. Ноғай Ордасы. Әбілқайыр хандығы11. Қазақ хандығының құрылуы

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика