Қазақ-жоңғар соғыстары
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
XVIII ғасырдың басында қазақтар үшін басты қатер ойраттардың Жоңғар хандығы болды. 1723 жылы жоңғарлар әлсіреген жүздерге кенеттен шабуыл жасады — «Ақтабан шұбырынды» басталды. Қазақтар құрылтайларда үш жүздің күшін біріктіріп, жоңғарларды Бұланты (1726) және Аңырақай (1729) шайқастарында жеңді, бірақ жеңістен кейін бірлік қайта ыдырады. Қатер тек 1750 жылдары Цин империясы Жоңғарияны жойғанда біржола жойылды.Басты даталар
- 1635Жоңғар хандығының құрылуы (Батыр қонтайшы)
- 1710Қарақұмдағы құрылтай: ортақ жасақ құру шешімі, басшысы — Бөгенбай батыр
- 1718Аягөз өзеніндегі шайқас — қазақтардың жеңілісі
- 1723 ж.«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның» («Ұлы апат жылдары») басталуы
- 1726 ж.Ордабасыдағы бүкілқазақтық құрылтай
- 1726/1728 ж.Бұланты шайқасы
- 1729/1730 ж.Аңырақай шайқасы
- 1741–1743Абылай жоңғар тұтқынында
- 1756–1758Цин империясы Жоңғар хандығын жояды
Басты даталар (ЕНТ)
Жоңғарлардың жаппай шапқыншылығы қазақтарды тұтқиылдан басты. Халық мал-мүлкін тастап босты — апаттың атауы осыдан. «Елім-ай» әні туды.
Ордабасыдағы (Түркістан маңы) құрылтайда үш жүздің өкілдері жоңғарларға қарсы күш біріктіруге шешім қабылдады. Бас қолбасшы болып Әбілқайыр сайланды.
Біріккен қазақ әскерінің Бұланты өзені бойындағы алғашқы ірі жеңісі; шайқас болған жер «Қалмақ қырылған» аталды.
Балқаштың оңтүстігіндегі қазақтардың шешуші жеңісі. Бірақ шайқастан кейін хан сайлау дауынан бірлік бұзылып, жоңғарлармен соғыс жалғасты.
Ұғымдар мен терминдер
- Ақтабан шұбырынды
- «Ұлы қасірет жылдары» (1723–1727): жоңғар шапқыншылығынан кейін қазақтардың оңтүстік пен батысқа жаппай босуы
- Құрылтай
- Ортақ шешімдер қабылданған ақсүйектер мен батырлардың жиыны
- Ордабасы
- Түркістан маңындағы төбе, 1726 жылғы құрылтай орны
- Цэван Рабдан
- 1723 жылғы шапқыншылық басталған кездегі Жоңғария билеушісі
- Қалдан Церен
- Цэван Рабданның ұлы, 1730–1740 жылдары қазақтармен соғысты
Тақырыпты талдау
Соғыс неліктен басталды
Жоңғар хандығы (ойраттар) Жетісу мен Шығыс Қазақстанның жайылымдарын және Сырдария қалаларын басып алуға ұмтылды.
Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін (1715) Қазақ хандығы әлсіреді: үш жүздің хандары бөлек әрекет етті, біртұтас билік болмады. Сонымен бір мезгілде Еділ қалмақтары, башқұрттар және Жайық казактары қысым жасады.
Ақтабан шұбырынды (1723)
1723 жылдың көктемінде жоңғарлар бірнеше бағыттан кенеттен шабуыл жасады. Қазақтар Ташкентті, Түркістанды, Сайрамды жоғалтты. Ұлы жүз рулары ішінара жоңғарларға бағынды, Орта жүз Самарқандқа, Кіші жүз Хиуа мен Бұхараға қарай босты.
Бұл оқиғалар Қожаберген жырауға телінетін «Елім-ай» әнінде көрініс тапты.
Бетбұрыс: Бұланты және Аңырақай
1726 жылы Ордабасы құрылтайында үш жүз күш біріктіріп, Кіші жүз ханы Әбілқайырды бас қолбасшы етіп сайлады. Сол кезде үш жүздің билері — Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би одақтасты.
1726 жылы Бұланты өзеніндегі жеңіс: шайқас орны «Қалмақ қырылған» деп аталды.
1729 жылы Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Аңырақай жерінде қазақ жасағы жоңғарлардан ең ірі жеңісті жеңіп алды.
Жеңістен кейін
Болат хан қайтыс болғаннан кейін аға хан туралы мәселе туды. Хан болып Әбілқайыр емес, Әбілмәмбет сайланды. Өкпелеген Әбілқайыр жасақтан кетіп қалды — бірлік ыдырады. 1731 жылы ол Ресей қол астына кірді (20-тақырып).
1730–1740 жылдары соғыстар жалғасты. Жас Абылай жоңғар батыры Шарышпен жекпе-жекте атағы шықты, ал 1741–1743 жылдары Қалдан Цереннің тұтқынында болды.
1756–1758 жылдары Цин империясы Жоңғар хандығын жойып, қатер жойылды.
Отан қорғаушылар
Батырлар: Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Жәнібек, Райымбек, Малайсары, Есет, Олжабай.
Жүздерді біріктірген билер: Төле би (Ұлы), Қазыбек би (Орта), Әйтеке би (Кіші).
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Даталар реті: 1710 Қарақұм → 1718 Аягөз → 1723 қасірет → 1726 Ордабасы және Бұланты → 1729 Аңырақай. Қарақұм мен Ордабасы — екеуі де құрылтай, жылы бойынша ажыратыңыз.
- Қарақұмдағы қолбасшы — Бөгенбай батыр, Ордабасыда — Әбілқайыр хан.
- Аягөз 1718 — қазақтардың жеңілісі, ал Бұланты мен Аңырақай — жеңістер.
- Жоңғарияны қазақтар да, Ресей де емес, Цин империясы жойды.
Есте сақта
Тізбек: Қарақұм (1710) → Аягөз (1718) → Қасірет (1723) → Ордабасы және Бұланты (1726) → Аңырақай (1729).
Өзіңді тексер
- Бөгенбай батыр
- Әбілқайыр хан
- Абылай
- Тәуке хан
Жауабын көрсету
Әбілқайыр хан 1726 жылы Ордабасыда Кіші жүз ханы Әбілқайыр қолбасшы болып сайланды.
- Құрылтай орны
- Қалмақтар қырылған жер
- Жоңғар ханының ордасы
- Жүздердің шекарасы
Жауабын көрсету
Қалмақтар қырылған жер 1726 жылы Бұлантыдағы жеңіс орны осылай аталды.
- Ресей империясы
- Қазақ хандығы
- Цин империясы
- Қоқан хандығы
Жауабын көрсету
Цин империясы Цин әскерлері Жоңғарияны 1756–1758 жылдары талқандады.