Тақырып 9.1

Сібір хандығы

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Аумағы, халқы және орталықтарыИбақ хан және Тайбұға әулетіКөшім ханЕрмак жорығы және хандықтың құлауы

Бір минутта мәні

Батыс Сібір мен Солтүстік Қазақстан жерлері Жошы ұлысының құрамына еніп, Шайбани әулетіне тиесілі болды. Әбілқайыр хандығы құлағаннан кейін мұнда дербес Сібір хандығы орнықты; ол Қазақстанның солтүстік-шығыс бөлігін де қамтыды. Халқы түркі тілдес тайпалар, орталығы Чимги-Тура (Түмен), XV ғасырдың соңында Іскер болды. Негізін Ибақ хан қалады. 1563 жылы билік Көшімге өтті; 1581–1583 жылдары атаман Ермак бастаған казактар Іскерді алды, XVI ғасырдың соңында орыс әскерлері Көшімді жеңді. Хандықтың дала тайпалары Қазақ хандығының құрамына енді.

Басты даталар

  1. XV ғ.Әбілқайыр хандығы құлағаннан кейін Сібір хандығының құрылуы
  2. 1563 ж.Сібір хандығындағы билік Көшімге өтті
  3. 1581–1583 жж.Атаман Ермак бастаған казактар Іскерді және Көшім иеліктерін басып алды
  4. XVI ғ. соңыОрыс әскерлері Сібірдің соңғы ханы Көшімді жеңді

Ұғымдар мен терминдер

Шайбани әулеті
Жошының ұлы Шайбанның ұрпақтары; Батыс Сібір мен Солтүстік Қазақстан жерлері оларға тиесілі болды
Чимги-Тура
Сібір хандығының алғашқы орталығы, қазіргі Түмен қаласы
Іскер
XV ғасырдың соңынан бастап Сібір хандығының орталығы
Тайбұға әулеті
Ибақ хан өлгеннен кейін күшейген жергілікті түркі ақсүйектері (негізін салушы — Тайбұға)
Көшім
Шайбани ұрпағы, 1563 жылдан хан, Сібірдің соңғы ханы

Тақырыпты талдау

Аумағы және халқы

Батыс Сібір мен Солтүстік Қазақстан жерлері Жошы ұлысының құрамына еніп, Шайбани әулетіне тиесілі болды.

Әбілқайыр хандығы құлағаннан кейін дербес Сібір хандығы орнықты. Бұл хандық Қазақстанның солтүстік-шығыс бөлігін де қамтыды.

Сібір хандығының халқын түркі тілдес тайпалар құрады. Орталығы Чимги-Тура (қазіргі Түмен қаласы), XV ғасырдың соңында Іскер қаласы саналды.

Ибақ хан және Тайбұға әулеті

Хандықтың негізін Шайбани ұрпағы Ибақ хан қалады. Оның тұсында Сібір хандығы қазақ хандары Керей, Жәнібекпен және орыс патшасымен достық, одақтастық туралы келісім жасап, сауда қатынастарын орнатты.

Ибақ хан өлгеннен кейін жергілікті ақсүйектер қауымы — түркілік Тайбұға әулеті (негізін салушы — Тайбұға) басымдыққа ие болды. Осы әулеттен жоғары билікті иеленген Сібір мырзалары шықты.

Көшім және хандықтың құлауы

1563 жылы билік Шайбани ұрпағы Көшімге көшті. Ол сыртқы саясатты өзгертіп, ноғайлар мен қазақ жерлеріне басқыншылық шабуылдар жасады, Орыс мемлекетімен қарым-қатынасты үзді.

1581–1583 жылдары атаман Ермак бастаған орыс казактары Іскер қаласы мен Көшімнің иеліктерін басып алды. XVI ғасырдың соңында орыс әскерлері Сібірдің соңғы ханы Көшімді жеңіліске ұшыратты, Ресей Батыс Сібір жерін өзіне қосып алды.

Бұрынғы Сібір хандығының дала тайпалары Қазақ хандығының құрамына енді.

Қазақ хандығымен байланысы

Көшіммен қазақ хандары — Хақназар, кейін Тәуекел күресті. Тәуекел ханның XVI ғасыр соңындағы сыртқы саясатының басты бағыттарының бірі Сібір ханы Көшіммен күрес болды; нәтижесінде Көшімнің иелігіндегі жерлер Қазақ хандығының құрамына қосылды.

Оқулықта қай жерде

Дереккөз: Бакина Н.С., «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, §34, 143–144-беттер.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • Чимги-Тура (Түмен) — алғашқы орталық, Іскер — XV ғасыр соңынан бастап орталық. Тестте екеуі де кездеседі.
  • Ибақ — негізін қалаушы, Керей мен Жәнібектің одақтасы; Көшім — соңғы хан, қазақтармен және Мәскеумен жауласты.
  • Тайбұға әулеті — Шайбанилер емес, жергілікті түркі ақсүйектері.
  • Сібір хандығын қазақтар емес, орыс казактары (Ермак) мен патша әскерлері жеңді.

Есте сақта

Шайбанилер → Ибақ (Керей, Жәнібекпен одақ) → Тайбұғалар → Көшім (1563) → Ермак (1581–1583). Орталықтары: Чимги-Тура, кейін Іскер.

Өзіңді тексер

1. Сібір хандығының XV ғасырдың соңындағы орталығы:
  1. Баласағұн
  2. Чимги-Тура
  3. Отырар
  4. Іскер
Жауабын көрсету

Іскер XV ғасыр соңынан орталығы Іскер болды (оған дейін — Чимги-Тура).

2. Сібір хандығының негізін кім қалады?
  1. Көшім
  2. Ибақ хан
  3. Едіге
  4. Тайбұға
Жауабын көрсету

Ибақ хан Негізін қалаушы — Шайбани ұрпағы Ибақ хан.

3. Хандықтағы билік Көшімге қай жылы өтті?
  1. 1456
  2. 1563
  3. 1581
  4. 1598
Жауабын көрсету

1563 1563 жылы.

4. 1581–1583 жылдары Іскерді басып алған казактарды кім бастады?
  1. Атаман Ермак
  2. Иван IV
  3. Тәуекел хан
  4. Хақназар хан
Жауабын көрсету

Атаман Ермак Атаман Ермак.

5. Ибақ хан қай қазақ хандарымен одақ жасады?
  1. Қасым мен Хақназар
  2. Керей мен Жәнібек
  3. Тәуекел мен Есім
  4. Әбілқайыр мен Абылай
Жауабын көрсету

Керей мен Жәнібек Қазақ хандығының негізін қалаушылар — Керей мен Жәнібекпен.

Байланысты тақырыптар

9. Әмір Темір жорықтары. Ноғай Ордасы. Әбілқайыр хандығы11. Қазақ хандығының құрылуы13. Хақназар хан14. Тәуекел хан

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика