Қарақытай мемлекеті (1128–1212)
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Қидандар — Қытайдың солтүстігінде өмір сүрген моңғол тілдес тайпалар. 1125 жылы олардың мемлекеті талқандалғаннан кейін қидандардың бір бөлігі Елюй Даши бастауымен батысқа, Жетісуға жылжып, жергілікті түркілермен араласты да, қарақытайлар деген атпен белгілі болды. 1128 жылы олар Баласағұнды басып алып, ордасы Ғұзорда болған мемлекет құрды. Билеушісі гурхан — «хандардың ханы» деп аталды. 1212 жылы найман ханы Күшлік билікті басып алып, мемлекет өмір сүруін тоқтатты.Басты даталар
- 1125 ж.Қидан мемлекетінің талқандалуы; қидандардың бір бөлігі батысқа кетті
- 1128 ж.Қарақытайлар Баласағұнды басып алып, өз мемлекетін құрды
- 1141 ж.Елюй Даши біріккен салжұқ-қарахан әскерін талқандады
- 1143 ж.Елюй Дашидың қайтыс болуы, билік жесіріне өтті
- 1208 ж.Күшлік бастаған наймандардың Жетісуға келуі
- 1212 ж.Күшлік билікті басып алды, Қарақытай мемлекетінің құлауы
- 1218 ж.Шыңғысханның Жетісуға келуі
Ұғымдар мен терминдер
- Қидандар
- Қытайдың солтүстігіндегі моңғол тілдес тайпалар; Жетісуда түркілермен араласып, қарақытайлар атанды
- Гурхан
- Қарақытай билеушісінің лауазымы — «хандардың ханы»
- Елюй Даши
- Қарақытай мемлекетінің негізін қалаушы (1143 жылы қайтыс болды)
- Ғұзорда
- Қарақытайлардың Шу өзені бойындағы, Баласағұнға жақын ордасы
- Күшлік
- 1212 жылы қарақытайлардан билікті тартып алған найман ханы
Тақырыпты талдау
Мемлекеттің құрылуы
IX ғасырда Ұйғыр қағанаты құлағаннан кейін Орталық Азияның шығыс бөлігіндегі билікті қидандар басып алды. Жазба деректерде олар Қытайдан солтүстікке қарай өмір сүрген моңғол тілдес тайпалар ретінде аталады.
1125 жылы Қытайдың біріккен күштері мен оның одақтастары Қидан мемлекетін талқандады. Қидандардың бір бөлігі жаулап алушыларға бағынды, қалған бөлігі Елюй Дашидың басшылығымен батысқа жылжып, Жетісудың солтүстік-шығысына енді. Мұнда олар жергілікті түркі халқымен араласып, қарақытайлар деген атпен белгілі болды.
Алғашында олар жергілікті билеушілерге бағынатындарын білдірді. 1128 жылы Баласағұн билеушісі қидандарды бағынбаған тайпаларға қарсы одақтас ретінде шақырды, бірақ олар өздері Баласағұнды басып алып, ордасы Ғұзорда болған мемлекет құрды.
Жаулап алулар
1141 жылы Елюй Даши біріккен салжұқ-қарахан әскерін талқандады. Қарақытайлар Бұхараны және бүкіл орталық Мауараннахрды басып алды, Хорезмшах жыл сайын алым-салық төлеуге мәжбүр болды.
Мемлекет құрамына Жетісу, Мауараннахр және Шығыс Түркістан енді. Гурхан Қарахан әулетін жойған жоқ: оларды вассал етіп, алым-салық алумен шектелді, басқару жүйесіне, экономикасы мен мәдениетіне өзгеріс енгізбеді.
Мемлекеттік құрылымы
Билеуші гурхан — «хандардың ханы» лауазымын иеленді. Бас ордасы Баласағұнға жақын, Шу өзенінің бойында орналасты.
Гурхан қатаң салық енгізді — әр отбасынан бір динар. Өз маңайындағыларға еншілік жер бермеді, себебі өзара қырқыстан және олардың күшейіп кетуінен қауіптенді. Гурханның өкілдері бағыныштыларды бақылап, салық жинады; халықты тонауға тыйым салынды. Әскерде тәртіп күшейтілді.
Билікке мұрагерлік ету құқығына ерлер ғана емес, билеуші рудың әйелдері де ие болды. 1143 жылы Елюй Даши қайтыс болған соң билік жесірінің қолына өтті, кейін оның қызы да билік құрды.
Мемлекеттің құлауы
XII ғасырдың ортасынан бастап қарақытайлар салық саясатын өзгертіп, ашық тонауға көшті. Алғашында исламға түсіністікпен қарады, бірақ XII ғасыр соңында мұсылмандарды қудалау басталды, Жетісуда оларға қарсы мұсылман қозғалысы күшейді.
Қарақытайлар Хорезмшах Мұхаммедпен соғыс бастап, жеңіліске ұшырады.
1208 жылы Моңғолиядан Шыңғысхан ығыстырған Күшлік бастаған наймандар Жетісуға келді. Күшлік пен одақтастары гурханды тұтқындады, 1212 жылы Қарақытай мемлекеті өмір сүруін тоқтатты. Жетісудағы соғыстар мен көтерілістер 1218 жылы Шыңғысхан келгенге дейін жалғасты.
Оқулықта қай жерде
Дереккөз: Бакина Н.С., «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, §12, 59–61-беттер.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- 1128 — құрылуы, 1141 — салжұқ-қарахан әскерін жеңу, 1212 — құлауы. Шатастырмаңыз.
- Гурхан — «хандардың ханы», қарақытай билеушісінің лауазымы (жалайырлардағы Жамұқа да өзін солай атаған).
- Қарақытайлар Қарахан әулетін жоймады, вассал етті.
- Билікті Шыңғысхан да, хорезмшах та емес, найман Күшлік тартып алды.
Есте сақта
Қидандар + Жетісу түркілері = қарақытайлар. Елюй Даши, гурхан, отбасынан 1 динар: 1128 — 1141 — 1212 (Күшлік).
Өзіңді тексер
- Қаған
- Гурхан
- Жабғу
- Сұлтан
Жауабын көрсету
Гурхан Гурхан — «хандардың ханы».
- Күшлік
- Елюй Даши
- Сатұқ Боғра хан
- Жамұқа
Жауабын көрсету
Елюй Даши Негізін қалаушы — Елюй Даши.
- Егіннің оннан бірі
- Әр отбасынан бір динар
- Иқта
- Салық болмады
Жауабын көрсету
Әр отбасынан бір динар Әр отбасынан бір динар.
- Шыңғысхан
- Хорезмшах Мұхаммед
- Найман ханы Күшлік
- Қарахандар
Жауабын көрсету
Найман ханы Күшлік Найман ханы Күшлік.
- Толық жойды
- Вассал етіп, алым-салық алды
- Қытайға көшірді
- Хорезмшахтарға берді
Жауабын көрсету
Вассал етіп, алым-салық алды Гурхан Қарахандарды вассал ретінде сақтады.