Түріктер мәдениеті және XIII–XV ғ.
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Түріктер өздерінің руна жазуын жасап, Орхон-Енисей жазбаларын қалдырды. Ұлы Жібек жолы Қытайды Еуропамен байланыстырып, Тараз, Отырар, Испиджаб, Сығанақ қалаларына өмір берді. Бұл жерлерден ұлы ойшылдар шықты: әл-Фараби, Махмұд Қашғари, Жүсіп Баласағұн, Қожа Ахмет Яссауи. VIII ғасырдан бастап ислам тарайды.Басты даталар
- б.з.б. II ғ.Ұлы Жібек жолының басталуы
- 732Күлтегін құрметіне жазба (Орхон)
- 870 ж.Әбу Насыр әл-Фарабидің туған жылы
- 960 ж.Қарахан мемлекетінде исламның мемлекеттік дін болып жариялануы
- XI ғ.Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» поэмасының жазылуы
- 1072–1074Махмұд Қашғаридің «Диуани лұғат-ит-түркі»
- XII ғ.Қожа Ахмет Йасауидің «Диуани хикмет» еңбегінің жазылуы
- 1893 ж.В. Томсеннің көне түркі жазуының құпиясын ашуы
Басты даталар (ЕНТ)
Әл-Фараби Сырдария бойындағы Отырарда (Фарабта) туған. Оны Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» деп атайды: ол философия, музыка, математика және мемлекет туралы жазды («Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат»).
Мұса билеуші (Сатұқ Боғра ханның ұлы) тұсында ислам мемлекеттік дін болды: араб тарихшысының дерегі бойынша, оны түркілердің «200 мың шатыры» қабылдады.
«Құтты білік» поэмасы (1069) Қашғарда жазылып, қарахан билеушісіне арналды. Бұл — мемлекетті әділ басқару туралы өсиет.
Қожа Ахмет Йасауи — Йасы (Түркістан) қаласынан шыққан сопы ақын. «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») түркі тілінде жазылғандықтан, дала халқына түсінікті болды. Кейін Әмір Темір оның басына кесене салдырды.
Дат ғалымы Вильгельм Томсен Орхон-Енисей жазуын — Күлтегін мен Білге қаған ескерткіштеріндегі жазуларды оқыды.
Ұғымдар мен терминдер
- Руна жазуы
- VIII ғасырдағы көне түркі жазуы
- Әл-Фараби
- Отырардан (Фарабтан) шыққан философ, философия, логика, музыка бойынша еңбектердің авторы
- Қожа Ахмет Яссауи
- XII ғасырдағы сопы ақын, «Диуани хикметтің» авторы
- Айша бибі, Қарахан
- Тараз маңындағы XI–XII ғасырлардың кесенелері
Тақырыпты талдау
Түріктердің мәдениеті
Материалдық: киіз үйлер, ат әбзелдері, қару, тас мүсіндер (балбалдар). Рухани: Тәңір мен Ұмайға табыну, ата-бабаларды қастерлеу.
Жазу: Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк құрметіне VIII ғасырдағы Орхон-Енисей жазбалары.
Әлемдік өркениетке қосқан үлесі: жылқы шаруашылығы, киіз үй, үзеңгі, металлургия, эпос.
Жібек жолы және қалалар
Жол Испиджаб (Сайрам), Тараз, Отырар, Баласағұн, Талғар арқылы өтті. Ол арқылы жібек, дәмдеуіштер, идеялар мен діндер тарады.
Қалаларда цитадель (күһендиз), шахристан және рабад болды. Қолөнер, сауда, ғылым дамыды.
Ойшылдар және ислам
Әл-Фараби (Отырар), Махмұд Қашғари, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Яссауи, Сүлейман Бақырғани.
Ислам Атлах шайқасынан (751) кейін тарай бастап, Қарахандардың мемлекеттік дініне айналды (960).
XIII–XV ғасырлар: Яссауи кесенесі, Жошы хан мен Алаша хан кесенелері, қыпшақ тіліндегі әдебиет («Кодекс Куманикус»).
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Әл-Фараби — Отырардан, «екінші ұстаз».
- «Құтадғу біліг» — Баласағұн, «Диуани лұғат-ит-түрк» — Қашғари, «Диуани хикмет» — Яссауи.
- Орхон жазбалары — араб емес, руна жазуы.
Есте сақта
Екі «диуан»: Қашғари (сөздік), Яссауи (хикметтер). Оған қоса Баласағұн — «Құтадғу біліг».
Өзіңді тексер
- Яссауиді
- Әл-Фарабиді
- Қашғариді
- Баласағұнды
Жауабын көрсету
Әл-Фарабиді Аристотельден кейін әл-Фарабиді.
- Махмұд Қашғари
- Қожа Ахмет Яссауи
- Жүсіп Баласағұн
- Әл-Фараби
Жауабын көрсету
Қожа Ахмет Яссауи Ахмет Яссауи, XII ғасыр.
- Араб
- Руна
- Латын
- Ұйғыр
Жауабын көрсету
Руна Көне түркі руналары.