Тақырып 9

Батыс елдеріндегі абсолютизм

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Феодалдық мемлекеттің даму кезеңдеріФранция — «классикалық» абсолютизмАнглия — Тюдорлардың «аяқталмаған» абсолютизміРесей — самодержавие және I Петрдің абсолютизміСалыстыру: ортақтығы мен айырмашылығы

Бір минутта мәні

Еуропадағы ортағасырлық мемлекет ерте феодалдық монархиядан феодалдық бытыраңқылық пен сословиелік-өкілдік монархия арқылы абсолютизмге дейінгі жолдан өтті. Абсолютизм — бүкіл билік (заң шығару, салық, әскер, сот) монархтың қолына шоғырланатын, ал сословиелік-өкілдік органдар не шақырылмайтын, не маңызын жоғалтатын басқару нысаны. Францияда абсолютизм «классикалық» сипат алды: Бурбондар тұсында Бас штаттар 175 жыл жиналмады, ал XIV Людовик «күн король» ретінде билеп-төстеді. Англияда Тюдорлар тұсында абсолютизм «аяқталмаған» күйде қалды, өйткені парламент салықты бекіту құқығын сақтап қалды. Ресейде абсолютизм I Петр тұсында қалыптасып, дворяндар мен крепостнойлық құқыққа сүйенді.

Қарапайым тілмен

Сыныпты елестетіңіз: алдымен әр қатар өз бетімен өмір сүреді (бытыраңқылық), кейін мұғалім старосталармен ақылдасады (сословиелік монархия), ал соңында бәрін бір директор өзі шешеді (абсолютизм).

Корольге неге бүкіл билік керек болды

Ұзаққа созылған соғыстар тұрақты әскер мен салықты талап етті. Қала тұрғындары мен дворяндар ала-құлалықтан шаршап, тәртіп орнататын күшті корольді қолдады.

Франция — үлгі

XIV Людовик «Мемлекет — бұл мен» деген екен. Бас штаттар 1614 жылдан 1789 жылға дейін шақырылмады — бұл абсолютизмнің басты белгісі.

Англия — парламентке қарап

Тюдорлар күшті болды, бірақ салықты бұрынғыша парламент бекітті. Тұрақты әскер мен жергілікті жерлерде көп шенеунік болмады — сондықтан абсолютизм «толық емес».

Ресей — самодержавие

I Петр Бояр Думасын Сенатпен, приказдарды алқалармен алмастырды, шіркеуді Синодқа бағындырды және 1721 жылы император атанды.

Басты даталар

  1. 1265 ж.Алғашқы ағылшын парламенті (Симон де Монфор шақырды)
  2. 1302 ж.Францияда Бас штаттардың алғаш шақырылуы (IV Әдемі Филипп)
  3. 1485–1603 жж.Англияда Тюдорлар әулетінің басқаруы.
  4. 1534 ж.«Супремат актісі»: VIII Генрих — англикан шіркеуінің басшысы
  5. 1547 ж.IV Иванның патша тағына отыруы — алғашқы орыс патшасы
  6. 1588 ж.Англияның испандық «Жеңілмейтін армаданы» талқандауы
  7. XVI ғ. аяғыФранцияда Бурбондар әулетінің билікке келуі.
  8. 1598 ж.IV Генрих Бурбонның діни төзімділік туралы Нант жарлығы
  9. 1614 ж.1789 жылға дейінгі Бас штаттардың соңғы шақырылуы
  10. 1643–1715 жж.XIV Людовиктің билігі — француз абсолютизмінің гүлденуі
  11. 1682–1725 жж.І Петрдің патшалық етуі.
  12. 1700–1721 жж.Солтүстік соғыс.
  13. 1721 ж.I Петрдің император, Ресейдің империя деп жариялануы

Басты даталар (ЕНТ)

1485–1603 жж.
Англияда Тюдорлар әулетінің басқаруы.

Тюдорлар Ал қызыл және Ақ раушандар соғысынан кейін билікке келді (VII Генрих). VIII Генрих тұсында жоғарыдан Реформация жүрді, I Елизавета тұсында Англия Армаданы жеңіп, теңіз державасына айналды. Бұл — парламент сақталған күшті корольдік билік кезеңі.

XVI ғ. аяғы
Францияда Бурбондар әулетінің билікке келуі.

1589 жылы Францияның королі болып тұңғыш Бурбон — Наваррлық IV Генрих отырды. Ол Діни соғыстарды Нант жарлығымен (1598) аяқтады. Оның ұрпақтары, әсіресе XIV Людовик тұсында классикалық абсолютизм қалыптасты.

1682–1725 жж.
І Петрдің патшалық етуі.

I Петр Ресейді абсолюттік монархияға айналдырған реформалар жүргізді: Сенат, алқалар, Синод, «Шендер табелі», тұрақты әскер мен флот. 1721 жылы ол император атағын қабылдады.

1700–1721 жж.
Солтүстік соғыс.

Ресейдің Балтық теңізіне шығу үшін Швециямен соғысы. Нарвадағы жеңілістен (1700) кейін Петр әскерді қайта құрып, Полтавада жеңді (1709). Ништадт бітімі (1721) бойынша Ресей Балтық бойын алып, империяға айналды.

Ұғымдар мен терминдер

Абсолютизм (абсолюттік монархия)
Монархқа заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің барлығы тиесілі болатын басқару нысаны; тірегі — тұрақты әскер мен бюрократия
Сословиелік-өкілдік монархия
Король маңызды істерді (ең алдымен салықты) сословиелер өкілдерінің жиналысымен бірге шешетін монархия
Парламент
Англияның сословиелік-өкілдік органы (1265 жылдан); XIV ғасырдан — лордтар палатасы мен қауымдар палатасы
Бас штаттар
Францияның үш сословиеден (діни қызметкерлер, дворяндар, үшінші сословие) тұратын сословиелік-өкілдік жиналысы (1302 жылдан)
Кортестер
Испания (Кастилия, Арагон) мен Португалиядағы сословиелік-өкілдік жиналыстар
Сейм
Польшадағы (сондай-ақ Чехия, Венгриядағы) сословиелік-өкілдік жиналыс
Бояр Думасы
Ресейде ұлы князь, кейін патша жанындағы жоғары ақсүйектер кеңесі; I Петр тұсында Сенатпен алмастырылды (1711)

Тақырыпты талдау

Феодалдық мемлекеттің даму кезеңдері 6 сынып

Бірінші кезең — ерте феодалдық монархия (V–IX ғғ.): король жасағына сүйеніп, қызметі үшін жер үлестіреді (мысалы, Ұлы Карл державасы). Екінші кезең — феодалдық бытыраңқылық (IX–XIII ғғ.): ірі сеньорлар іс жүзінде тәуелсіз, «менің вассалымның вассалы — менің вассалым емес».

Үшінші кезең — сословиелік-өкілдік монархия (XIII–XV ғғ.): король елді біріктіріп, салық жинау үшін сословиелер өкілдерін шақырады — Англияда парламент (1265), Францияда Бас штаттар (1302), Испанияда кортестер, Польшада сейм, кейін Ресейде Земский соборлар (1549 жылдан). Төртінші кезең — абсолюттік монархия (XVI–XVIII ғғ.): король енді сословиелердің келісіміне мұқтаж емес.

Абсолютизм неге пайда болды: сауда мен қалалардың дамуы бірыңғай заңдар мен ақшаны талап етті; бюргерлер тәртіп үшін корольге ақша берді; дворяндар шаруа көтерілістерінен қорғануды қажет етіп, әскер мен сарайдан орын алды. Абсолютизм белгілері: тұрақты әскер, тармақталған шенеуніктер аппараты, бірыңғай салық жүйесі, шіркеудің мемлекетке бағынуы, меркантилизм саясаты.

Франция — «классикалық» абсолютизм 6 сынып

Діни соғыстардан кейін билікке Бурбондар әулеті келді: 1589 жылы Наваррлық IV Генрих король болды. Католиктер мен протестант-гугеноттарды татуластыру үшін ол Нант жарлығын шығарды (1598). XIII Людовик тұсында елді іс жүзінде кардинал Ришелье (1624–1642) басқарды: ол гугеноттардың саяси күшін талқандады (Ла-Рошельді алу, 1628), ақсүйектер бүлігін басып, провинцияларға интенданттар — корольдік шенеуніктер тағайындады.

Абсолютизм «күн король» XIV Людовик (1643–1715) тұсында шарықтау шегіне жетті. Оның резиденциясы сәнді Версаль болды, король ақсүйектерді сонда тартып, сарай маңындағы топқа айналдырды. Қаржы министрі Кольбер меркантилизм жүргізді: мануфактураларды, тауар экспортын көтермелеп, импортқа жоғары баж салды. 1685 жылы Нант жарлығы жойылып, гугеноттар елден қашты.

Басты белгі — Бас штаттар 1614 жылдан 1789 жылға дейін шақырылмады. Бірақ сән-салтанаттың артында проблемалар жасырынды: сарай мен соғыстардың орасан шығыны, салықты тек үшінші сословие төледі. XVIII ғасырда бұл абсолютизм дағдарысына және Француз революциясына әкелді (16-тақырып).

Англия — Тюдорлардың «аяқталмаған» абсолютизмі 6 сынып

Тюдорлар әулеті Ал қызыл және Ақ раушандар соғысынан кейін билікке келді. VII Генрих ақсүйектерге қарулы жасақ ұстауға тыйым салып, корольдік билікті нығайтты. VIII Генрих жоғарыдан Реформация жүргізді: «Супремат актісі» (1534) корольді шіркеу басшысы етті, ал монастырь жерлері тәркіленіп, сатылды.

I Елизавета (1558–1603) тұсында Англия испандық «Жеңілмейтін армаданы» талқандап (1588), теңіз державасына айнала бастады; сауда компаниялары көтермеленді, 1600 жылы Ост-Үнді компаниясы құрылды.

Ағылшын абсолютизмінің ерекшеліктері: парламент таратылмай, салықты бекіту құқығын сақтады; тұрақты әскер (аралдық жағдай) және жергілікті жерлерде жалақы алатын шенеуніктер болмады — тәртіпті жалақысыз жұмыс істейтін джентри қатарынан шыққан бейбітшілік судьялары сақтады. Сондықтан Стюарттар парламентсіз билеуге тырысқанда, бұл революциямен аяқталды (13-тақырып).

Ресей — самодержавие және I Петрдің абсолютизмі 6 сынып

Ресейдің орталықтанған мемлекеті III Иван тұсында қалыптасты, ал 1547 жылы IV Иван (Қаһарлы) патша тағына отырды. XVI–XVII ғасырларда сословиелік-өкілдік Земский соборлар мен Бояр Думасы жұмыс істеді, бірақ XVII ғасырдың ортасынан (1649 жылғы Соборлық уложение шаруаларды түпкілікті крепостнойлыққа айналдырды) соборлар сирек шақырыла бастады.

Абсолютизм I Петр (1682–1725) тұсында түпкілікті қалыптасты. Бояр Думасының орнына — Сенат (1711), приказдардың орнына — алқалар (1718–1721), патриархтың орнына — Синод (шіркеу мемлекетке бағындырылды). «Шендер табелі» (1722) шенге текке емес, қызметке қарай жол ашты. Рекрут жинау негізінде тұрақты әскер мен флот құрылды.

Швециямен Солтүстік соғыстағы жеңіс (Полтава, 1709; Ништадт бітімі, 1721) Балтық теңізіне шығу жолын берді, Санкт-Петербург астана болды, ал Петр император атағын қабылдады. Ресей абсолютизмінің ерекшелігі: ол Батыстағыдай буржуазиямен одаққа емес, қызметтегі дворяндар мен крепостнойлық құқыққа сүйенді.

Салыстыру: ортақтығы мен айырмашылығы 6 сынып

Ортақтығы: биліктің монарх қолына шоғырлануы, тұрақты әскер, бюрократия, шіркеудің бағынуы, меркантилизм, сословиелік-өкілдік органдардың әлсіреуі.

Айырмашылығы: Францияда өкілдік орган 175 жыл «ұйықтап», билік әскер мен интенданттарға сүйенді; Англияда парламент күшін сақтады, сондықтан абсолютизм толық болмай, ерте құлады; Ресейде абсолютизм бәрінен кеш қалыптасып, крепостнойлық пен дворяндардың мемлекеттік қызметіне сүйенді.

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • Кезеңдерді шатастырмаңыз: сословиелік-өкілдік монархия (парламент, Бас штаттар) абсолютизмнен кейін емес, бұрын болды.
  • Парламент — Англия, Бас штаттар — Франция, кортестер — Испания, сейм — Польша, Бояр Думасы — Ресей. Сұрақтар жиі шатастырылған жұптарға құрылады.
  • Ағылшын абсолютизмі дәл парламент салықты бекіту құқығын сақтағандықтан «аяқталмаған» деп аталады.
  • Бурбондар билікке XVI ғасырдың соңында келді (IV Генрих, 1589), ал гүлденуі IV Генрих емес, XIV Людовик (1643–1715) тұсында болды.

Есте сақта

Ерте феодалдық → бытыраңқылық → сословиелік-өкілдік → абсолюттік; Франция — «Мемлекет — бұл мен», Англия — парламент тірі, Ресей — Петр мен Сенат.

Өзіңді тексер

1. Феодалдық мемлекет дамуының қай кезеңі абсолюттік монархияның алдында тікелей болды?
  1. Ерте феодалдық монархия
  2. Сословиелік-өкілдік монархия
  3. Конституциялық монархия
  4. Парламенттік республика
Жауабын көрсету

Сословиелік-өкілдік монархия Абсолютизм король сословиелердің келісіміне мұқтаж болмай қалған кезде сословиелік-өкілдік монархиядан өсіп шықты.

2. Францияның сословиелік-өкілдік органы қалай аталды?
  1. кортестер
  2. сейм
  3. Бас штаттар
  4. Земский собор
Жауабын көрсету

Бас штаттар Бас штаттар 1302 жылдан шақырылды және 1614 жылдан 1789 жылға дейін жиналмады.

3. Неліктен Англиядағы абсолютизм «аяқталмаған» деп саналады?
  1. Парламент салықты бекіту құқығын сақтады
  2. Англияда король болмады
  3. Англияның флоты болмады
  4. Шіркеу корольден тәуелсіз болды
Жауабын көрсету

Парламент салықты бекіту құқығын сақтады Тюдорлар парламентпен санасуға мәжбүр болды; тұрақты әскер мен жергілікті жалақылы шенеуніктер болмады.

4. I Петр Бояр Думасының орнына қандай орган құрды?
  1. Синод
  2. Сыртқы істер алқасы
  3. Жоғарғы құпия кеңес
  4. Сенат
Жауабын көрсету

Сенат Сенат 1711 жылы құрылды; Синод шіркеуді басқаруда патриархтың орнын басты.

5. XIV Людовик тұсында меркантилизм саясатын жүргізген министр:
  1. Ришелье
  2. Кольбер
  3. Мазарини
  4. Тюрго
Жауабын көрсету

Кольбер Жан-Батист Кольбер мануфактуралар мен экспортты көтермелеп, импортқа жоғары баж салды.

Байланысты тақырыптар

6. Еуропадағы феодализм10. Шығыс елдеріндегі абсолютизм: Қытай, Жапония, Осман империясы11. Реформация13. Жаңа заманның басталуы: ағылшын революциясы және өнеркәсіптік төңкеріс16. Француз революциясы және Наполеон

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика