Ежелгі дүние мәдениеті

Тақырыпты талдау

Алғашқы қауымдық өнер және ежелгі діни нанымдар 5 сынып

Алғашқы қауымдық өнер кейінгі палеолитте (шамамен 40 мың жыл бұрын) пайда болды. Оның түрлері: жартасқа салынған сурет (Испаниядағы Альтамира, Франциядағы Ласко мен Шове үңгірлеріндегі бизондар, бұғылар, жылқылар), петроглифтер — тасқа қашалған суреттер (Қазақстандағы Тамғалы), ұсақ пластика (құнарлылық нышаны — «палеолиттік Венералар» мүсіншелері), әшекейлер мен ою-өрнек, музыка мен ғұрыптық билер. Неолит пен қола дәуірінде мегалиттер тұрғызылды — мэнгирлер (жалғыз тұрған тастар), дольмендер (тас «жәшік»-қабірлер) және кромлехтер (Англиядағы Стоунхендж сияқты тастан жасалған шеңберлер).

Неге сурет салды? Өнер дінмен және сиқырмен тығыз байланысты болды: жараланған аңның бейнесі сәтті аңшылықты «қамтамасыз етуі» тиіс еді. Ең ежелгі нанымдар: анимизм (бәрінің жаны бар), тотемизм (ру ата-тек жануардан тараған), фетишизм (заттардың — тұмарлардың ғажайып күшіне сену), магия, ата-баба аруағына табыну, кейін — шамандық және о дүниеге сену (заттарымен бірге жерлеу). Осы түсініктерден ежелгі өркениеттердің күрделірек діндері өсіп шықты.

Ежелгі Египет пен Қосөзен мәдениеті 5 сынып

Египеттіктер иероглиф жазуын жасады (б.з.б. шамамен 3000 ж.), папирусқа жазды; иероглифтерді 1822 жылы Розетта тасы бойынша француз Ж.-Ф. Шампольон оқыды. Діні — көпқұдайшылдық: күн құдайы Ра, о дүниенің иесі Осирис, Исида, Гор, Анубис. О дүниеге сенім мумиялауды, «Өлілер кітабын» және пирамидаларды тудырды: перғауын Джосердің алғашқы сатылы пирамидасын сәулетші Имхотеп салды, ең ірісі — Гизадағы Хеопс пирамидасы (шамамен 146 м), қасында Ұлы сфинкс. Карнак пен Луксор храмдары, Әбу-Симбел жартас храмы; перғауын Эхнатон жалғыз құдай Атонға табынуды енгізуге тырысты. Египеттіктер 365 күндік күн күнтізбесін жасады, медицинаны, геометрияны (Ніл тасқынынан кейін жерді өлшеу) дамытты.

Қосөзенде (Месопотамия, Тигр мен Евфрат аралығы) шумерлер саз тақтайшаларға жазылатын сына жазуын, дөңгелекті және құмырашы шеңберін ойлап тапты. Зиккурат-храмдар (Ур), «Гильгамеш туралы дастан» — ең көне әдеби шығармалардың бірі (топан су туралы әңгімесі бар). Патша Хаммурапи заңдары (б.з.б. XVIII ғ.) базальт бағанаға қашалып жазылды. Шумерлердің алпыстық санау жүйесі бізге сағаттағы 60 минутты және шеңбердегі 360 градусты берді. Вавилонда — Иштар құдайының қақпасы мен аңызға айналған «аспалы бақтар», ассириялық Ниневияда — ондаған мың тақтайшадан тұратын патша Ашшурбанипалдың кітапханасы (б.з.б. VII ғ.); астрономия мен астрология дамыды.

Ежелгі Үндістан мен Ежелгі Қытай мәдениеті 5 сынып

Үндістанда б.з.б. III мыңжылдықта-ақ кәрізі бар Хараппа мен Мохенджо-Даро қалалары болды. Кейін арийлер Ведаларды — санскрит тіліндегі қасиетті гимндерді әкелді. Варналарға (касталарға) бөлінген брахманизм діні индуизмге ұласты (құдайлар: жаратушы Брахма, сақтаушы Вишну, қиратушы Шива; жанның қайта тууы мен карма туралы ілім). Б.з.б. VI–V ғасырларда ханзада Сиддхартха Гаутама (Будда) буддизмді негіздеді: өмір — азап, оның себебі — құштарлық, құтылу жолы — «сегіз сатылы жол» арқылы нирванаға жету. Патша Ашока буддизмді қолдады, ступалар салынды (Санчи). Үнділер нөлі бар ондық позициялық санау жүйесін (кейін оны «араб цифрлары» деп атады), шахматты (чатуранга) ойлап тапты, «Махабхарата» мен «Рамаяна» эпостарын, Аджанта үңгір храмдарын, йога мен аюрведа медицинасын жасады.

Қытай иероглифтері Шан (Инь) дәуірінің бал ашатын сүйектеріндегі жазулардан өсіп шықты. Қытайлар жібекті, қағазды (Цай Лунь, 105 ж.), компасты, кейінірек оқ-дәріні және кітап басуды ойлап тапты. Цинь Шихуанди қабырғаларды біріктіріп Ұлы Қытай қорғанын жасады және терракота әскері бар қабірін қалдырды. Тарихшы Сыма Цянь «Тарихи жазбаларды» жазды. Басты ілімдер: Конфуций (б.з.б. 551–479 жж.) үлкенді және билеушіні құрметтеуге, рәсімді сақтауға, «асыл ер» болуға үйретті; Лао-цзы (даосизм, «Дао дэ цзин» кітабы) табиғи жол — Даомен үйлесімде, араласпай өмір сүруге шақырды; легистер (Шан Ян) қатаң заң мен жазаны талап етті.

Ежелгі Грекия мәдениеті 5 сынып

Грек діні — олимпиялық құдайлары бар көпқұдайшылдық (Зевс, Гера, Афина, Аполлон, Посейдон), бай мифология (Гераклдың ерліктері, Троя соғысы). Гомердің «Илиада» және «Одиссея» поэмалары. Б.з.б. 776 жылдан бастап Зевстің құрметіне төрт жылда бір рет Олимпиада ойындары өткізілді; ойын кезінде қасиетті бітім жарияланды. Театр Дионис мерекелерінен туды: Эсхил, Софокл, Еврипидтің трагедиялары, Аристофанның комедиялары.

Сәулет өнері ордерлер бойынша салынды — дорилік (қатаң), иониялық (бұйра-волюталы) және коринфтік (акант жапырақтары бар). Шыңы — Афины Акрополіндегі Парфенон (б.з.б. V ғ., Перикл тұсында; сәулетшілері Иктин мен Калликрат, мүсіншісі Фидий). Мүсіншілер: Мирон («Диск лақтырушы»), Поликлет («Найза ұстаушы»), Фидий (Афина мен Олимпиялық Зевс мүсіндері). Мектептер: Афиныда сауат, музыка, гимнастика үйретілді (палестра, гимнасий).

Ғылым мен тарих: Геродот — «тарихтың атасы» (грек-парсы соғыстары), Фукидид; Пифагор (теорема), Евклид (геометрия), Архимед (кері итеруші күш заңы, иін), Гиппократ — «медицинаның атасы» (Гиппократ анты). Эллинизм дәуірінде ғылым орталығы Мусейоны, ең ірі кітапханасы және Фарос шамшырағы бар Александрия болды.

Ежелгі Рим мәдениеті 5 сынып

Римдіктер гректерден көп нәрсе алды (Юпитер, Юнона, Марс, Венера құдайлары гректердікіне сәйкес), бірақ инженерлер мен заңгерлер ретінде даңққа бөленді. Олар берік бетонды ойлап тауып, аркалар мен күмбездер салды: Колизей (б.з. 80 ж. ашылған, 50 мыңға дейін көрермен, гладиаторлар шайқасы), алып күмбезді Пантеон, акведуктер (су құбырлары), термалар (моншалар), салтанат аркалары, тас төселген жолдар («барлық жол Римге апарады»), форумдар.

Рим құқығы XII кесте заңдарынан (б.з.б. V ғ.) басталып, Еуропаның көптеген елдері құқығының негізіне айналды. Латын тілі мен латын әліпбиі Еуропаға тарады. Әдебиет: Вергилий («Энеида»), Гораций, Овидий; шешен Цицерон; тарихшылар Тит Ливий мен Тацит. Юлий Цезарь юлиан күнтізбесін (365 күн және кібісе жыл) енгізді. Б.з. I ғасырында рим Палестинасында христиан діні пайда болды; алғашында христиандар қуғындалды, бірақ император Константин 313 жылғы Милан жарлығымен діни сенім бостандығына рұқсат берді, кейін христиандық мемлекеттік дінге айналды.

Ежелгі діндер мен философиялық ілімдер 5, 10–11 сынып

Ежелгі діндер көпқұдайшылдықтан бір құдайға сенуге және әлемдік діндерге қарай дамыды. Көпқұдайшылдық — египеттіктерде, шумерлерде, гректер мен римдіктерде. Иран мен Орта Азиядағы зороастризм (қасиетті кітабы «Авеста», жақсылық Ахура-Мазда мен зұлымдық Ахриманның күресі, отқа табыну). Иудаизм — алғашқы монотеистік дін (Көне өсиет). Әлемдік діндер: буддизм (б.з.б. VI–V ғғ., Үндістан), христиандық (б.з. I ғ., Палестина), кейін ислам (VII ғ.).

Философия (грекше — «даналыққа құштарлық») дүниені мифпен емес, ақылмен түсіндіруге тырысты. Грекияда: Фалес бәрінің бастауы — су десе, Демокрит — атомдар, Пифагор — сан деді; Сократ («Мен ештеңе білмейтінімді білемін») сұрақ-әңгіме арқылы оқытып, өлім жазасына кесілді; Платон Академияны ашып, идеялар әлемі мен мінсіз мемлекет туралы ілім жасады; Аристотель (Александр Македонскийдің тәрбиешісі, Ликейдің негізін қалаушы) логиканы жасап, ғылымдарды жүйеледі. Кейін — стоиктер (Сенека, Марк Аврелий: тағдырды сабырмен қабылдау) және эпикуршылар (бақыт — азаптың болмауы). Шығыста — Қытайда конфуцийшілдік, даосизм, легизм; Үндістанда буддизм мен йога ілімдері.