Екінші дүниежүзілік соғыстың барысы мен қорытындылары

Тақырыпты талдау

Бастапқы кезең: Батыс Еуропаның басып алынуы 8 сынып

1939 жылғы 1 қыркүйекте Германия Польшаға шабуыл жасап, оны бір айға жуық уақытта талқандады; 17 қыркүйекте Польшаның шығыс аудандарын Қызыл Армия басып алды. Англия мен Франция Германияға соғыс жариялады, бірақ белсенді іс-қимыл жасамады — мұны «оғаш соғыс» деп атады.

1940 жылдың көктемінде Германия Дания мен Норвегияны басып алып, 10 мамырда Батыста шабуыл бастады: Нидерланды, Бельгия, Люксембург басып алынды. Француздардың Мажино шебін Арденн арқылы айналып өтіп, немістер ағылшын-француз әскерлерін Дюнкерк маңында теңізге қыстады, ағылшындар өз әскерін сол жерден эвакуациялады. 1940 жылғы 22 маусымда Франция Компьенде — 1918 жылы Германия тізе бүккен сол вагонда тізе бүкті. Францияның солтүстігі басып алынды, оңтүстігінде коллаборационистік Виши режимі (маршал Петен) пайда болды, ал генерал де Голль Лондоннан күреске шақырды («Еркін Франция»).

У. Черчилль басқарған Ұлыбритания «Англия үшін шайқаста» (1940 жылдың жазы — күзіндегі әуе шайқастары) төтеп берді, Британ аралдарына десант түсіру жоспары тоқтатылды.

Балқан, Солтүстік Африка және «Жаңа тәртіп» 8 сынып

Италия Грецияға (1940) және Африкадағы британ иеліктеріне сәтсіз шабуыл жасап, Германия оны құтқаруға мәжбүр болды. 1941 жылғы сәуірде Германия Югославия мен Грецияны, содан кейін Крит аралын басып алды. Солтүстік Африкаға генерал Роммельдің («Шөл түлкісі») корпусы жіберіліп, ол Египетке дейін жетті. Мұнда бетбұрыс 1942 жылғы қарашада болды: генерал Монтгомеридің британ әскері Роммельді Эль-Аламейнде талқандады, американдықтар Марокко мен Алжирге түсті, ал 1943 жылғы мамырда герман-итальян әскерлері Туниста тізе бүкті.

Басып алынған аумақтарда нацистер «Жаңа тәртіп» орнатты: азық-түлік пен шикізатты тасып әкету, миллиондаған адамды Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдау («остарбайтерлер»), кепілдікке алынғандарды ату, концлагерьлер мен өлім лагерьлері (Освенцим, Треблинка, Майданек). Холокостта 6 млн-ға жуық еврей қаза тапты; славяндар, сығандар, әскери тұтқындар да жойылды. Жауап ретінде барлық басып алынған елдерде Қарсыласу қозғалысы өрістеді: Югославияда (И. Броз Тито), Польшада, КСРО-да, Францияда, Грецияда, Италияда партизандар соғысты.

Кеңес халқының Ұлы Отан соғысы 8 сынып

1941 жылғы 22 маусымда Германия соғыс жарияламай КСРО-ға шабуыл жасады («Барбаросса» жоспары). Алғашқы айлар апатқа айналды: Қызыл Армия шегінді, жау Балтық бойын, Белоруссияны, Украинаны басып алып, Ленинградқа (872 күндік қоршау) және Мәскеуге жақындады. Мәскеу үшін шайқас (1941 ж. қыркүйек — 1942 ж. сәуір) вермахттың алғашқы ірі жеңілісімен аяқталды: 5–6 желтоқсанда қарсы шабуыл басталып, «найзағай соғысы» жоспары күйреді. Мәскеуді қорғауда Алматыда жасақталған 316-атқыштар (8-гвардиялық Панфилов) дивизиясы даңққа бөленді; оның батырларының бірі — Бауыржан Момышұлы.

Түбегейлі бетбұрыс: Сталинград шайқасы (1942 ж. шілде — 1943 ж. ақпан) Паулюстің 6-армиясын қоршап, тізе бүктірумен аяқталды; Курск шайқасында (1943 ж. шілде — тамыз) Прохоровка маңында ең ірі танк шайқастарының бірі болып, вермахт бастамадан мүлде айырылды. 1944 жылы Қызыл Армия КСРО аумағын азат етіп («Багратион» операциясы Белоруссияда), Еуропаға кірді; 1945 жылы Берлинді алды (16 сәуір — 2 мамыр), Рейхстаг үстіне Жеңіс Туы тігілді.

Қазақстан майданның арсеналына айналды: мұнда 140-тан астам кәсіпорын көшірілді, республика қорғасын, мыс, көмір, астық, ет берді. Майданға 1,2 млн-ға жуық қазақстандық аттанды, олардың 500-ге жуығы Кеңес Одағының Батыры атанды, соның ішінде мерген Әлия Молдағұлова мен пулеметші Мәншүк Мәметова.

Тынық мұхитындағы соғыс және екінші майдан 8 сынып

1941 жылғы 7 желтоқсанда жапон авиациясы Гавайидегі АҚШ флотының басты базасы Перл-Харборға кенеттен шабуыл жасады; келесі күні АҚШ Жапонияға, ал Германия мен Италия АҚШ-қа соғыс жариялады. Жарты жылда Жапония Филиппинді, Малайяны, Сингапурды, Индонезияны, Бирманы басып алды. Тынық мұхитындағы бетбұрыс американ флотының Мидуэй атоллы маңындағы жеңісі (1942 ж. маусым), содан кейін Гуадалканал үшін шайқастар болды.

Екінші майдан мәселесі одақтастардың басты дауы болды: КСРО оны 1942 жылы-ақ ашуды талап етті, бірақ Англия мен АҚШ Африка мен Италияға түсіп, кейінге қалдырды. Тегеран конференциясында (1943) «Үлкен үштік» Францияға десант түсіру туралы түпкілікті келісті. 1944 жылғы 6 маусымда Нормандия операциясы («Оверлорд») — тарихтағы ең ірі теңіз десанты басталды; тамызда Париж азат етілді.

Басқыншылардың тізе бүгуі, қорытындылар және трибуналдар 8 сынып

1945 жылғы ақпанда Ялта конференциясында одақтастар Германияны басып алу аймақтарына бөлуді, БҰҰ-ны құруды шешті, ал КСРО Еуропадағы жеңістен 2–3 ай өткен соң Жапониямен соғысқа кірісуге міндеттенді. Германияның сөзсіз тізе бүгу актісіне Реймсте 7 мамырда және Карлсхорстта (Берлин) 8 мамырдың кеш уағында (Мәскеуде 9 мамыр болып қалған) қол қойылды. Потсдам конференциясы (1945 ж. шілде — тамыз) Германияның соғыстан кейінгі құрылысының қағидаттарын белгіледі: әскерсіздендіру, нацизмнен арылту, демократияландыру, картельдерді тарату. 6 және 9 тамызда АҚШ Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасын тастады, 8 тамызда КСРО Жапонияға соғыс жариялап, Маньчжуриядағы Квантун армиясын талқандады. 1945 жылғы 2 қыркүйекте «Миссури» линкорында Жапония тізе бүгу актісіне қол қойды.

Қорытындылары: фашизм мен милитаризм талқандалды; 60 млн-ға жуық адам қаза тапты, оның ішінде КСРО 27 млн-ға жуық адамынан айырылды. БҰҰ құрылып, Ялта-Потсдам жүйесі қалыптасты, әлем АҚШ пен КСРО бастаған екі лагерьге бөлінді, отарлық империялардың ыдырауы басталды.

Басты әскери қылмыскерлерді халықаралық трибуналдар соттады. Нюрнберг процесі (1945 ж. қараша — 1946 ж. қазан) нацистік Германия басшыларын (Геринг, Риббентроп және т.б., 12-сі өлім жазасына кесілді) соттап, НСДАП-ты, СС-ті, гестапоны қылмыстық ұйым деп таныды. Токио процесі (1946–1948) премьер Тодзио бастаған жапон әскери қылмыскерлерін соттады. Хабаровск процесінде (1949 ж. желтоқсан) кеңес соты бактериологиялық қаруды дайындап, қолданған жапон әскерилерін (731-жасақ) соттады.