ХХ ғасырдың екінші жартысындағы Азия елдері

Тақырыпты талдау

Мао Цзэдун тұсындағы коммунистік Қытай 9 сынып

1949 жылы 1 қазанда азамат соғысында коммунистер жеңгеннен кейін ҚХР жарияланды; Чан Кайшидің Гоминьданы Тайваньға кетті. Саяси жүйе: Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) бірпартиялық билігі, Мао Цзэдунның жеке басқа табынушылығы, «халықтың демократиялық диктатурасы». Экономика кеңестік үлгімен құрылды: аграрлық реформа (жер — шаруаларға, помещиктер жойылды), ұлттандыру, жоспарлы шаруашылық. 1953 жылы ҚКП ОК өтпелі кезеңнің Бас бағытын қабылдады: шамамен 15 жылда (1953–1967) социалистік индустрияландыру және ауыл шаруашылығын, қолөнерді, жеке өнеркәсіп пен сауданы «социалистік қайта құру». КСРО көмегімен өткен бірінші бесжылдық (1953–1957) табысты болды.

Мао уақыттан озғысы келді. 1958 жылы «Үлкен секіріс» жарияланды: «үш жыл табанды еңбек — он мың жыл бақыт», 15 жылда болат қорыту бойынша Англияны қуып жету. Шаруалар ортақ асханасы бар алып халық коммуналарына біріктірілді, ауылдарда аулада қолдан «домна пештері» салынып, тіпті қазан-ошақтар балқытылды. Болат жарамсыз болып шықты, егін жиналмады, есептер бұрмаланды. Нәтижесі — 1959–1961 жылдардағы ашаршылық, әртүрлі деректер бойынша 15-тен 30 миллионнан астам адамға дейін қаза тапты. Сонымен қатар КСРО-мен қарым-қатынас бұзылды (кеңес-қытай алауыздығы, 1960 ж. кеңес мамандары кері шақырылды).

Әлсіреген билігін қайтару үшін Мао 1966 жылы «Ұлы пролетарлық мәдени революцияны» бастады. Оқушылар мен студенттерден құралған хунвейбиндер («қызыл күзетшілер») «Мао дәйексөздер кітапшасымен» «капитализм жолындағыларды», ғалымдарды, мұғалімдерді, ғибадатханалар мен мұражайларды талқандады. ҚХР төрағасы Лю Шаоци (қаза тапты) және Дэн Сяопин (жер аударылды) зардап шекті. Жоғары оқу орындары жабылып қала жаздады, миллиондаған қала тұрғыны ауылға «қайта тәрбиелеуге» жіберілді. «Мәдени революция» тек 1976 жылы Мао қайтыс болып, «төрттік топ» тұтқындалғаннан кейін аяқталды.

Дэн Сяопин — қытайлық реформалардың «архитекторы» 9, 11 сынып

1978 жылы желтоқсанда ҚКП 11-шақырылымдағы ОК-нің III пленумы «реформа және ашықтық» бағытын ұстанды. Бейресми көшбасшы Дэн Сяопин болды. Оның қағидасы: «Мысықтың қара не ақ болғаны маңызды емес, тышқан ұстаса болды», яғни басты нәрсе — идеология емес, нәтиже. Мақсат — «төрт жаңғырту»: ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, қорғаныс, ғылым мен техника.

Реформа қадамдары: коммуналарды тарату және «отбасылық мердігерлік» (шаруа отбасы жерді жалға алып, артығын нарықта сатады) — бірнеше жылда Қытай өзін-өзі асырады; жеке кәсіпкерлікке рұқсат беру; шетел инвестициялары үшін еркін экономикалық аймақтар құру (Шэньчжэнь және т.б.); теңіз жағалауындағы қалаларды ашу. Бұл үлгі 1982 жылы «қытайлық ерекшелігі бар социализм» деп аталды: ҚКП-ның саяси билігі өзгермейді, ал экономика нарықтық сипат алады. Реформалар саяси бостандық әкелмеді: 1989 жылы Тяньаньмэнь алаңындағы студенттер толқуы басып-жаншылды. Гонконг (1997) пен Макао (1999) үшін Дэн «бір мемлекет — екі жүйе» формуласын ұсынды.

Жетістіктер: онжылдықтар бойы ЖІӨ-нің жыл сайын шамамен 9–10 % өсуі, жүздеген миллион адамның кедейліктен шығуы, Қытай «әлемдік фабрикаға» айналды, ДСҰ-ға кірді (2001) және 2010 жылға қарай әлемдегі екінші экономика болды. Кері жағы — жағалау мен ішкі аудандар арасындағы теңсіздік, экология, сыбайлас жемқорлық.

Жапония мен Оңтүстік Кореяның «экономикалық ғажайыбы» 9 сынып

1945 жылы Жапония қирандыға айналған еді. 1950–1960 жылдардағы ғажайыптың себептері: америкалық оккупация реформалары (1947 ж. демократиялық конституция, жер реформасы, дзайбацуды тарату); Корей соғысы (1950–1953) кезіндегі АҚШ-тың әскери тапсырыстары; әскери шығындардың өте төмендігі (ЖІӨ-нің шамамен 1 %-ы, конституция бойынша Жапония соғыстан бас тартты); лицензия сатып алып, ең жаңа технологияларды енгізу; халық жинақтарының жоғары болуы; мемлекеттің күшті рөлі (сыртқы сауда және өнеркәсіп министрлігі инвестицияларды бағыттады); еңбек этикасы, «өмір бойы жалдау», сапалы білім. Өсім жылына 10 %-ға жетіп, 1960 жылдардың соңында Жапония капиталистік әлемдегі екінші экономикаға айналды.

Корей соғысынан кейін Оңтүстік Корея ең кедей елдердің бірі еді. 1961 жылғы төңкерістен кейін генерал Пак Чон Хи (1979 жылға дейін билеген) «авторитарлық жаңғырту» жүргізді: 1962 жылдан бесжылдық жоспарлар, экспортқа басымдық, мемлекеттің ірі отбасылық концерндерді — чеболдарды (Samsung, Hyundai, LG) қолдауы, арзан әрі тәртіпті жұмыс күші, АҚШ көмегі мен нарығы, жапон капиталы. Мұны «Хан өзеніндегі ғажайып» деп атады. Екі «ғажайыптың» ортақ белгісі: ресурс тапшылығын адам капиталы — еңбек, білім және дайын тауар экспорты алмастырды.

АСЕАН және жаңа индустриалдық елдер 9, 11 сынып

1967 жылы 8 тамызда Бангкокте Индонезия, Малайзия, Сингапур, Таиланд және Филиппин Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің қауымдастығын (АСЕАН) құру туралы декларацияға қол қойды. Мақсаты — экономикалық ынтымақтастық, аймақтық тұрақтылық (Вьетнамдағы соғыс және коммунизм қаупі жағдайында). Кейін Бруней, Вьетнам, Лаос, Мьянма және Камбоджа кірді (1999 жылға қарай — 10 ел).

Жаңа индустриалдық елдер (ЖИЕ): бірінші толқын — Оңтүстік Корея, Тайвань, Гонконг және Сингапур («төрт азиялық жолбарыс» немесе «айдаһар»), екінші толқын — Малайзия, Таиланд, Индонезия, Филиппин; Латын Америкасында — Бразилия, Мексика, Аргентина. Ортақ белгілері: экономиканың экспортқа бағдарлануы; арзан әрі тәртіпті жұмыс күші; шетел инвестициялары мен технологияларының ағылуы; күшті, бастапқыда көбіне авторитарлық мемлекет; білімге салынған қаржы; жинақтың жоғары деңгейі; жеңіл өнеркәсіптен электроника мен жоғары технологияларға көшу. Нышандары: Сингапурды «үшінші әлемнен біріншіге» шығарған Ли Куан Ю және Малайзиядағы Махатхир Мохамад.

Үндістан: тәуелсіздікке жол және бөліну 8, 9 сынып

Үнді Ұлттық Конгресі (ҮҰК, 1885 ж. құрылған) азаттық қозғалыстың басты күші болды. М. Гандидің басшылығымен ол күш көрсетпей ынтымақтаспау (1920–1922) және азаматтық бағынбау (атақты 1930 жылғы «тұз жорығы») науқандарын, ағылшын тауарларына бойкотты, ал 1942 жылы «Үндістаннан кетіңдер!» науқанын өткізді. Гандидің серігі Джавахарлал Неру 1929 жылы ҮҰК-нің Лахор сессиясында «пурна сварадж» — толық тәуелсіздік мақсатын қабылдатты. Нерудің тәсілдері: Гандимен бірге күш көрсетпеу және бұқаралық науқандар, партиялық жұмыс пен келіссөздер, үгіт-насихат (өзі түрмеде 9 жылдай отырған); Гандиден айырмашылығы — индустрияландыру мен социалистік идеяларды жақтады.

Мұсылман лигасы (1906 жылдан) Мұхаммед Әли Джинна бастаған кезде «индуистік» Үндістанда азшылық болып қалудан қорықты. 1940 жылы (Лахор қарары) ол мұсылмандар үшін жеке мемлекет — Пәкістан құруды талап етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлсіреген әрі көтерілістерге тап болған (мысалы, 1946 ж. Бомбейдегі матростар көтерілісі) Британия кетуге шешім қабылдады. «Маунтбеттен жоспары» (1947 ж. маусым) бойынша Британдық Үндістан діни белгісі бойынша екі доминионға бөлінді. 1947 жылы 14 тамызда Пәкістан (Батыс және Шығыс екі бөліктен), 15 тамызда Үндістан жарияланды. Бөліну қырғынмен, 10–15 млн босқынның қашуымен қатар жүрді, миллионға жуық адам қаза тапты; Кашмир үшін дау басталды. 1948 жылы қаңтарда Гандиді индуист фанатик өлтірді.

Тәуелсіз Үндістан және кемализм эволюциясы 9, 11 сынып

1950 жылғы 26 қаңтардан бастап Үндістан — республика, әлемдегі ең ірі демократия. Неру (1947–1964 жж. премьер-министр) аралас экономиканы таңдады: мемлекеттік сектор мен бесжылдық жоспарлар (1951 жылдан) және жеке кәсіпкерлік, индустрияландыру, конституцияда «қол тигізбейтіндікті» жою. Сыртқы саясатта — «Панча шила» (бейбіт қатар өмір сүрудің бес қағидасы, 1954) және Қосылмау қозғалысы (1961). Мәселелер: кедейлік пен халықтың тым көптігі, касталық теңсіздік, тілдердің көптігі және діни қақтығыстар, Пәкістанмен даулар. Шешу жолдары: 1960–1970 жылдардағы «жасыл революция» (жаңа сорттар, тыңайтқыштар, суару — ел аштықтан құтылды), Индира Гандидің билігі, 1991 жылдан — экономиканы ырықтандыру және IT саласындағы серпіліс. Пәкістан-Үнді соғыстары, соның ішінде 1971 жылғы соғыс, Шығыс Пәкістанның бөлініп, Бангладеш мемлекетінің құрылуына әкелді.

Ататүрік қайтыс болғаннан кейін (1938) Түркия оның бағытын жалғастырды, бірақ кемализм өзгерді. 1946 жылы көппартиялыққа рұқсат етілді, 1950 жылы сайлауда Аднан Мендерестің Демократиялық партиясы жеңді: этатизм (экономиканы мемлекеттік басқару) әлсіретілді, дінге жеңілдіктер жасалды, Түркия НАТО-ға кірді (1952). Армия өзін Ататүрік өсиетінің сақшысы санап, саясатқа араласты — 1960 және 1980 жылдардағы төңкерістер, 1971 жылғы «меморандум». 1980 жылдары Тұрғыт Өзал нарықтық реформалар жүргізді, 1987 жылы Түркия ЕЭҚ-қа кіруге өтініш берді. Қорытынды: қатаң бірпартиялық кемализмнен нарықтық экономикасы бар зайырлы көппартиялы республикаға.