Ежелгі Қытай және Ежелгі Үндістан
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Ежелгі Үндістан мен Ежелгі Қытай — Шығыстың тағы екі өзен өркениеті. Инд алқабында б.з.б. III мыңжылдықта Хараппа мен Мохенджо-Даро қалалары болды, ал арийлер келгеннен кейін варналар, касталар, индуизм, б.з.б. VI ғ. буддизм қалыптасты. Ежелгі үнді мемлекеттілігінің шыңы Маурья империясы болды, әсіресе Ашока патша тұсында. Қытайда Хуанхэ бойында Шан (Инь) және Чжоу патшалықтары пайда болды, ал Чжоу әулеті әлсіреген дәуірде Конфуций мен Лао-цзы ілімдері шықты. Б.з.б. 221 ж. Цинь Шихуанди алғашқы орталықтанған мемлекетті құрды, ал Хань әулеті Ұлы Жібек жолын ашты. Қытай мен Үндістанның өнертабыстары — қағаз, жібек, компас, «араб» цифрлары мен нөл — бүкіл әлемді өзгертті.Қарапайым тілмен
Үндістан мен Қытай — өз «отбасы ережелері» бар екі үлкен үй сияқты: Үндістанда әркім өз «бөлмесінде» — варнасында туды, ал Қытайда бәрі үлкенді және билеушіні құрметтеуге негізделді.
Үндістан: варналар
Қоғам төрт варнаға бөлінді: брахмандар (абыздар), кшатрийлер (жауынгерлер), вайшьилер (егіншілер, саудагерлер), шудралар (қызметшілер). Варнаны өзгертуге болмайтын — онымен бірге туатын.
Будда
Ханзада Сиддхартха Гаутама азаптың себебін іздеп сарайдан кетіп, Будда — «нұрланған» болды. Ол варнасына қарамастан барлық адам құтыла алады деп үйретті.
Қытай: Конфуций
Конфуций: әркім өз орнында болса — билеуші әкедей, бодандар тіл алғыш балалардай — елде тәртіп болады, деді.
Алғашқы император
Цинь Шихуанди б.з.б. 221 ж. Қытайды біріктіріп, бірыңғай ақша, өлшем, жазу енгізді және Ұлы қорғанды сала бастады.
Басты даталар
- Б.з.б. III–II мыңжылдықтарИнд алқабындағы Хараппа өркениеті (Хараппа, Мохенджо-Даро)
- Б.з.б. XVI–XI ғғ.Хуанхэ өзеніндегі Шан (Инь) патшалығы; алғашқы қытай иероглифтері
- Б.з.б. II мыңжылдықтың ортасыАрийлердің Үндістанға келуі, варналардың қалыптасуы; Ведалардың жасалуы
- Б.з.б. 551–479 жж.Конфуцийдің өмір сүрген жылдары
- Б.з.б. VI ғ.Будданың (Сиддхартха Гаутаманың) өмірі, буддизмнің пайда болуы
- Б.з.б. V–III ғғ.Қытайдағы «Соғысушы патшалықтар» кезеңі
- Б.з.б. IV–II ғғ.Үндістандағы Маурья империясы; Ашока патшаның билігі (б.з.б. III ғ.)
- Б.з.б. 221 ж.Қытай аумағындағы алғашқы орталықтанған мемлекет-Цинь империясы.
- Б.з.б. 206 ж. – б.з. 220 ж.Қытайдағы Хань әулеті
- Б.з.б. II ғ.Чжан Цяньның Батысқа елшілігі — Ұлы Жібек жолының басталуы
- 105 ж.Цай Лунь қағаз жасауды жетілдірді
Басты даталар (ЕНТ)
Цинь патшалығы «Соғысушы патшалықтар» дәуіріндегі қарсыластарын жеңіп, оның билеушісі алғашқы император Цинь Шихуанди болды. Ол бірыңғай заңдар, ақша, өлшемдер мен жазу енгізіп, елді округтерге бөлді және Ұлы қорғанды сала бастады — Қытайдың алғашқы орталықтанған мемлекеті осылай құрылды.
Ұғымдар мен терминдер
- Варна
- Ежелгі үнді қоғамының төрт әлеуметтік тобының бірі: брахмандар, кшатрийлер, вайшьилер, шудралар
- Каста
- Варналар ішіндегі бір кәсіптегі адамдардың мұрагерлік тұйық тобы; ең төменде «қолға тиюге болмайтындар» тұрды
- Буддизм
- Б.з.б. VI ғ. Будда негіздеген дін: өмір — азап, азаптың себебі — құштарлық, құтылу жолы — «сегіз сатылы жол» және нирвана
- Индуизм
- Ведалық наным-сенімдерден өсіп шыққан Үндістан діні: Брахма, Вишну, Шива құдайлары, жанның қайта тууы (сансара) және карма заңы
- Конфуцийшілдік
- Конфуцийдің үлкенді құрметтеу, парыз, тәртіп және билеушіні халықтың «әкесі» ретінде қастерлеу туралы ілімі
- Даосизм
- Лао-цзының «Дао» — табиғи жол, табиғатпен үйлесімде өмір сүру және әрекетсіздік туралы ілімі
- Легизм
- «Заңгерлер» ілімі: тәртіп қатаң заңдарға, марапаттар мен ауыр жазаларға негізделеді; Цинь саясатының негізі
Тақырыпты талдау
Ежелгі Үндістан: табиғаты, Хараппа және арийлер 5 сынып
Үндістанды әлемнің қалған бөлігінен Гималай мен мұхит бөліп тұр. Өмір Инд пен Ганг алқаптарында шоғырланды, ал муссон жаңбырлары күріш, мақта, қант құрағын өсіруге мүмкіндік берді. Б.з.б. III–II мыңжылдықтарда Инд алқабында Хараппа өркениеті болды: Хараппа мен Мохенджо-Даро қалаларында түзу көшелер, су құбыры мен кәріз, өз жазуы (әлі күнге оқылмаған) болды.
Б.з.б. II мыңжылдықтың ортасында солтүстік-батыстан үндіеуропалық тілде (кейін санскрит) сөйлеген мал шаруашылығымен айналысқан арий тайпалары келді. Олардың қасиетті әнұрандары — Ведалар (ең көнесі «Ригведа»). Арийлер біртіндеп Ганг алқабына қоныстанды, онда алғашқы патшалықтар пайда болды; ең ірісі Магадха патшалығы еді.
Қоғам төрт варнаға бөлінді: брахмандар (абыздар, Брахма құдайының «аузы»), кшатрийлер (жауынгерлер мен патшалар), вайшьилер (егіншілер, қолөнершілер, саудагерлер), шудралар (қызметшілер). Варнаға жату мұрагерлік болды. Кейін варналар ішінде кәсібі бойынша көптеген касталар қалыптасты, ал ең төменгі сатыда «қолға тиюге болмайтындар» қалды.
Индуизм, буддизм және Маурья империясы 5 сынып
Ведалық наным-сенімдерден индуизм өсіп шықты: басты құдайлары — Брахма (жаратушы), Вишну (сақтаушы), Шива (қиратушы). Индуистер жанның қайта тууына (сансара) сенеді: адамның келесі өмірде кім болып туатыны оның істеріне (кармасына) байланысты. Бұл ілім варналарға бөлінуді ақтады: шудра болып туу — өткен өмір үшін өтеу деп саналды.
Б.з.б. VI ғ. Шакья руынан шыққан ханзада Сиддхартха Гаутама Будда («нұрланған») болды. Ол өмір азапқа толы, оның себебі — құштарлық, одан әділ өмір («сегіз сатылы жол») арқылы құтылып, нирванаға жетуге болады деп үйретті. Будда варналарға бөлінуді мойындамады — сондықтан оның ілімі көп адамды тартты. Кейін буддизм Қытайға, Жапонияға, Орталық Азияға тарады.
Б.з.б. IV ғ. Чандрагупта Маурья империясын — Үндістанның барлығына жуығын біріктірген алғашқы мемлекетті құрды. Оның немересі Ашока (б.з.б. III ғ.) Калингамен қанды соғыстан кейін өкініп, буддизмді қабылдады, жаулап алудан бас тартты және өз жарлықтарын бағандар мен жартастарға қашап жаздырды. Б.з. IV–VI ғғ. Гупта әулеті тұсында үнді мәдениетінің «алтын ғасыры» басталды.
Үндістанның ғылымы мен мәдениеті 5 сынып
Үндістер нөлі бар ондық санау жүйесін және кейін арабтар арқылы Еуропаға жеткен цифрларды ойлап тапты (оларды «араб» цифрлары деп атайды). Үнді дәрігерлері күрделі ота жасады, астрономдар Жердің шар тәрізді екенін және айналатынын білді.
«Махабхарата» мен «Рамаяна» ұлы эпостарын әлі күнге әр үнді біледі. Үндістан әлемге шахматты, мақта маталарын және қантты сыйлады. ҰБТ үшін мына жұпты есте сақтаңыз: Ведалар мен санскрит — арийлер; нөл мен цифрлар — үндістер.
Ежелгі Қытай: Шаннан «Соғысушы патшалықтарға» дейін 5 сынып
Қытай өркениеті Хуанхэ («Сары өзен») бойында пайда болды — оның тасуы қауіпті болғандықтан, бөгеттер қажет болды. Кейін Янцзы алқабы игерілді. Қытайлар тары, күріш өсіріп, жібек құртын бақты. Өз елін «Аспан асты елі» деп атап, әлемнің орталығы санады.
Алғашқы нақты белгілі мемлекет Шан (Инь, б.з.б. XVI–XI ғғ.) патшалығы болды — одан алғашқы иероглифтер жазылған бал ашатын сүйектер қалды. Содан соң Чжоу әулеті билеп, оның билігі әлсірегенде Қытай ыдырады: б.з.б. V–III ғғ. «Соғысушы патшалықтар» дәуірі жүрді.
Осы аласапыран дәуірде ойшылдар тәртіпке жету жолын іздеді. Конфуций (б.з.б. 551–479 жж.) ата-ананы, үлкенді және билеушіні құрметтеуге, салт-жораларды сақтауға және «асыл ер» болуға үйретті; оның сөздері «Лунь юй» кітабына жинақталған. «Дао дэ цзин» авторы Лао-цзы табиғи жолға (Даоға) ілесіп, істің барысына араласпауға шақырды. Легистер (Шан Ян) тәртіп қатаң заң мен жазаға негізделеді деп санады.
Цинь және Хань империялары, Жібек жолы 5 сынып
Легизмге және күшті әскерге сүйенген Цинь патшалығы қарсыластарын жеңді. Б.з.б. 221 ж. оның билеушісі алғашқы император — Цинь Шихуанди болды. Ол елді шенеуніктер басқарған округтерге бөлді, бірыңғай ақша, салмақ пен ұзындық өлшемдерін, бірыңғай жазу енгізді, көшпелі ғұндардан (хунну) қорғану үшін шекаралық қабырғаларды Ұлы Қытай қорғанына жалғады. Наразыларды қатаң қудалап, «зиянды» кітаптарды өртеді. Оның мазарын мыңдаған саз жауынгерден тұратын «терракота әскері» күзетеді.
Шихуанди өлгеннен кейін көтерілістер басталып, б.з.б. 206 ж. билікке Хань әулеті келді (б.з. 220 ж. дейін). Конфуцийшілдік мемлекеттік ілімге айналды, шенеуніктер емтихан арқылы іріктелді. У-ди императоры батысқа Чжан Цянь елшісін жіберді (б.з.б. II ғ.), ол Орта Азияда, соның ішінде Жетісудағы үйсіндерде болды. Осыдан кейін Ұлы Жібек жолы — Қытайдан Қазақстан мен Орта Азия арқылы Иран мен Римге баратын сауда жолы қалыптасты.
Қытайлар қағазды (Цай Лунь, 105 ж.), жібекті, компасты, сейсмографты, кейін оқ-дәрі мен кітап басуды ойлап тапты. Тарихшы Сыма Цянь «Тарихи жазбалар» еңбегін жазды — онда біздің даламыздың халықтары (ғұндар, үйсіндер, қаңлылар) туралы да мәліметтер бар.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Варна — төрт үлкен топтың бірі, каста — кәсібі бойынша ұсақ мұрагерлік топ. Шатастырмаңыз!
- Конфуций — тәртіп, үлкенді және билеушіні құрметтеу; Лао-цзы — Дао, табиғатпен үйлесім; легизм — заң мен жаза (Цинь саясаты).
- Будда — буддизмнің негізін салушы, ал Ашока — оны қолдап таратқан патша. Ашока — Гупта емес, Маурья әулеті.
- Қытайдың алғашқы орталықтанған мемлекеті — Цинь (б.з.б. 221 ж.), ал Жібек жолы Хань тұсында (Чжан Цянь) ашылды.
Есте сақта
Үндістан: Хараппа → арийлер мен варналар → Будда → Ашока; Қытай: Шан → Конфуций мен Лао-цзы → Цинь Шихуанди (221) → Хань және Жібек жолы.
Өзіңді тексер
- Брахмандар
- Вайшьилер
- Кшатрийлер
- Шудралар
Жауабын көрсету
Кшатрийлер Кшатрийлер — жауынгерлер варнасы; брахмандар — абыздар, вайшьилер — егіншілер мен саудагерлер, шудралар — қызметшілер.
- Ашока
- Чандрагупта
- Шихуанди
- Канишка
Жауабын көрсету
Ашока Ашока қантөгіске өкініп, буддизмнің қамқоршысы болды.
- Лао-цзының
- Будданың
- Шан Янның
- Конфуцийдің
Жауабын көрсету
Конфуцийдің Үлкенді құрметтеу, парыз бен салт — конфуцийшілдіктің негізі.
- Жібек жолын ашты
- Бірыңғай ақша, өлшем және жазу енгізді
- Қағазды ойлап тапты
- Конфуцийшілдікті мемлекеттік ілім етті
Жауабын көрсету
Бірыңғай ақша, өлшем және жазу енгізді Шихуанди елді біркелкі етті; Жібек жолы мен мемлекеттік конфуцийшілдік — Хань, қағаз — Цай Лунь.
- Сыма Цянь
- Цай Лунь
- Чжан Цянь
- Чжэн Хэ
Жауабын көрсету
Чжан Цянь Чжан Цянь У-ди императоры тұсында (б.з.б. II ғ.) Орта Азияда болды.