Халықаралық ұйымдар. Отарсыздандыру. Жаһандану

Тақырыпты талдау

БҰҰ-ның құрылуы мен қызметі 9 сынып

БҰҰ-ны құру туралы шешім Ялтада қабылданды; Жарғыға 1945 жылғы 26 маусымда Сан-Франциско конференциясында 50 мемлекет қол қойды, ол 1945 жылғы 24 қазанда (БҰҰ күні) күшіне енді. БҰҰ-ның мақсаттары: бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, халықтар арасында достық қатынастарды дамыту, экономикалық және гуманитарлық мәселелерді шешуде ынтымақтасу, адам құқықтарын қорғау. Басты органдары: Бас Ассамблея (барлық мүшелер, бір дауыс), Қауіпсіздік Кеңесі (вето құқығы бар 5 тұрақты және 10 тұрақты емес мүше), Бас хатшы басқаратын Хатшылық, Гаагадағы Халықаралық сот, Экономикалық және әлеуметтік кеңес. Мамандандырылған мекемелері: ЮНЕСКО, ДДСҰ, ХВҚ, ЮНИСЕФ және т.б.

1948 жылғы 10 желтоқсанда Бас Ассамблея Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын қабылдады: өмір сүру, бостандық, заң алдындағы теңдік, сөз және ар-ождан бостандығы, білім алу мен еңбек ету құқығы. XX ғасырдың екінші жартысындағы халықаралық мәселелерді реттеу жолдары: келіссөздер және БҰҰ делдалдығы, бітімгершілік операциялары («көк дулығалылар»), санкциялар, қарусыздану туралы шарттар (1968 жылғы ядролық қаруды таратпау туралы шарт), өңірлік ұйымдар. Қазақстан БҰҰ-ға 1992 жылғы 2 наурызда кірді; 2017–2018 жылдары ол Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі болды.

Еуропалық интеграция: ЕО және ЕҚЫҰ 9 сынып

Батыс Еуропа соғыстан кейін бірігу жолына түсті: Көмір мен болаттың Еуропалық бірлестігі (1951–1952), Еуропалық экономикалық қауымдастық (1957–1958), кейін 1992 жылғы Маастрихт шарты ортақ азаматтығы, кейінірек бірыңғай еуро валютасы (2002 жылдан қолма-қол айналымда) бар Еуропалық Одақты құрды. Кезеңдері толығырақ — 32-тақырыпта.

КСРО-ны қоса алғанда бүкіл Еуропа үшін диалог алаңы 1975 жылғы Хельсинки актісіне қол қойған Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық кеңесі (ЕҚЫК) болды. 1995 жылдан ол 57 мемлекетті біріктіретін тұрақты ұйымға — ЕҚЫҰ-ға (Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымы) айналды. 2010 жылы Қазақстан ЕҚЫҰ-ға төрағалық етті, 2010 жылғы желтоқсанда Астанада ұйымның саммиті өтті.

Отарлау жүйесінің күйреуі 9 сынып

Отарсызданудың себептері: метрополиялардың (Англия, Франция, Голландия) соғыста әлсіреуі; ұлт-азаттық қозғалыстардың өсуі; БҰҰ-ның, КСРО мен АҚШ-тың отаршылдыққа қарсы ұстанымы. Алғашқы толқын Азияда өтті: Филиппин (1946), Үндістан мен Пәкістан (1947), Бирма, Цейлон (1948), Индонезия (1949) тәуелсіздік алды. 1960 жылы 17 африка мемлекеті тәуелсіздік алды, сондықтан БҰҰ оны «Африка жылы» деп атады; сол жылы БҰҰ Отар елдер мен халықтарға тәуелсіздік беру туралы декларация қабылдады. 1970 жылдардың соңына қарай отарлау жүйесі ыдырады (соңғы португал отарлары — 1975 ж.), ал 1994 жылы ОАР-да апартеид режимі құлады (президент Н. Мандела).

Франциядағы отарлық мәселе ерекше шиеленісті. Үндіқытайдағы 1946–1954 жылдардағы соғыс француздардың Дьенбьенфуда талқандалуымен және Женева келісімдерімен аяқталды. Миллион француз қоныстанушысы тұрған Алжирде 1954 жылы Ұлттық азаттық майданы (ҰАМ) тәуелсіздік үшін соғыс бастады. Ол француз қоғамын жікке бөліп, Төртінші республиканың күйреуіне және билікке де Голльдің келуіне (1958) әкелді, ол 1962 жылы Алжирдің тәуелсіздігі туралы Эвиан келісімдеріне қол қойды.

Араб әлемі, Палестина мәселесі және «Араб көктемі» 9 сынып

Соғыстан кейінгі араб елдері дамуының негізгі тенденциялары: тәуелсіздік алу, Араб мемлекеттері лигасының құрылуы (1945), панарабизм және «араб социализмі» идеялары (Египет президенті Г. А. Насер), мұнай байлығын пайдалану (ОПЕК, 1960), монархиялар мен республикалардың тартысы, қырғи қабақ соғыстың ықпалы. 1956 жылы Насер Суэц каналын ұлттандырды, бұл Англияның, Францияның және Израильдің басқыншылығын (Суэц дағдарысы) туғызды.

Палестина мәселесі: 1947 жылы БҰҰ Палестинаны еврей және араб мемлекеттеріне бөлуді шешті. 1948 жылғы 14 мамырда Израиль мемлекеті жарияланды; араб елдері соғыс бастап, жеңілді, жүздеген мың палестиналық босқынға айналды. 1956, 1967 («Алты күндік» — Израиль Синайды, Иордан өзенінің батыс жағалауын, Газа секторын, Голан биіктерін басып алды), 1973 жылдардағы соғыстар болды. 1964 жылы Палестинаны азат ету ұйымы (Я. Арафат) құрылды. Кэмп-Дэвид келісімдері (1978) Египет пен Израиль арасында бейбітшілік орнатты, Осло келісімдері (1993) Палестина ұлттық әкімшілігін құрды, бірақ тәуелсіз Палестина мемлекеті әлі құрылған жоқ.

«Араб көктемі» 2010 жылғы желтоқсанда Туниста саудагер Мухаммед Буазизидің өзін-өзі өртеуінен кейін басталды. Себептері: көпжылдық авторитарлық режимдер, сыбайлас жемқорлық, жастар арасындағы жұмыссыздық, бағаның өсуі, жұмылдыру құралы ретіндегі әлеуметтік желілер. Тунистегі Бен Али, Египеттегі Мубарак, Ливиядағы Каддафи (НАТО-ның әскери араласуымен), Йемендегі Салех режимдері құлады; Сирияда көпжылдық азамат соғысы басталды. Әлемдік саясат үшін салдары: Таяу Шығыстың тұрақсыздануы, азамат соғыстары, ДАИШ лаңкестік тобының күшеюі, Еуропадағы көші-қон дағдарысы (2015 ж.).

Жаһандану, лаңкестік және экстремизм 9 сынып

Жаһандану — әлемнің біртұтас өзара байланысты кеңістікке айналу үдерісі. Оның көріністері: трансұлттық корпорациялар, капитал мен тауарлардың еркін қозғалысы (ДСҰ, 1995 ж.), интернет және ақпараттың лезде алмасуы, жаппай көші-қон, ортақ бұқаралық мәдениет. Артықшылықтары: сауданың өсуі, технологиялар мен білімге қолжетімділік. Кемшіліктері: бай және кедей елдер арасындағы алшақтық, дағдарыстар мен аурулардың тез таралуы, ұлттық бірегейлікті жоғалту қаупі.

Халықаралық лаңкестік пен экстремизм XXI ғасырдың басты қауіптерінің біріне айналды. Ең ірі лаңкестік акт — 2001 жылғы 11 қыркүйекте «Әл-Каиданың» Нью-Йорк пен Вашингтонға шабуылы (3 мыңға жуық адам қаза тапты), осыдан кейін АҚШ Ауғанстанда соғыс бастады. Экстремистік топтар (ДАИШ және т.б.) зорлықты ақтау үшін дінді пайдаланады. Олармен күрес мемлекеттердің БҰҰ, ШЫҰ, ҰҚШҰ арқылы ынтымақтасуын талап етеді; Қазақстан бірыңғай терроризмге қарсы стратегия мен діндер диалогын (Астанадағы Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі) жақтайды.