Француз революциясы және Наполеон

Тақырыпты талдау

Француз абсолютизмінің дағдарысы 7 сынып

Қоғам үш сословиеге бөлінді: біріншісі — діни қызметкерлер, екіншісі — дворяндар (екеуі де артықшылықты, салықты дерлік төлемеді), үшіншісі — қалған халықтың барлығы, шамамен 98%: буржуазия, шаруалар, қолөнершілер, қала кедейлері. Үшінші сословие барлық салық пен міндеткерлікті көтерді, бірақ саяси құқықтарға ие болмады.

Қаржы дағдарысы: XVI Людовик пен Мария-Антуанетта сарайының орасан шығындары, соғыстардан (соның ішінде американдықтарға Тәуелсіздік соғысында көмектесуден) кейінгі қарыздар. Реформатор-министрлер (Тюрго, Неккер) артықшылықты сословиелерге салық салуды ұсынды, бірақ ақсүйектер бұған кедергі жасады. 1788 жылғы егіннің шықпауы аштық пен нан бағасының өсуін туғызды.

Идеялық дайындық — Ағартушылық идеялары: Монтескье (билікті бөлу), Вольтер (шіркеу мен озбырлықты сынау), Руссо (халықтық егемендік, қоғамдық шарт). Америка революциясының мысалы корольсіз өмір сүруге болатынын көрсетті. Ақша табу үшін король 1614 жылдан бері жиналмаған Бас штаттарды шақыруға мәжбүр болды.

Революцияның негізгі оқиғалары (1789–1794) 7 сынып

1789 жылы 5 мамырда Бас штаттар ашылды. 17 маусымда үшінші сословие депутаттары өздерін Ұлттық жиналыс, 9 шілдеде — Құрылтай жиналысы деп жариялады. Король Парижге әскер тартты, ал 14 шілдеде халық абсолютизм символы — Бастилияны шабуылмен алды. Тамызда жиналыс көптеген феодалдық міндеткерліктер мен артықшылықтарды жойып, Адам және азамат құқықтары декларациясын қабылдады. 1791 жылғы Конституция Францияны конституциялық монархияға айналдырды.

1792 жылы Австрия мен Пруссиямен соғыс басталды (бірінші антифранцуздық коалиция); сол кезде «Марсельеза» дүниеге келді. 1792 жылы 10 тамызда көтерілісшіл париждіктер монархияны құлатты. Жаңа орган — Ұлттық конвент 1792 жылы 21–22 қыркүйекте республика жариялады. 1793 жылы 21 қаңтарда XVI Людовик өлім жазасына кесілді.

1793 жылдың жазында (2 маусым) якобиншілер жирондистерді құлатып, диктатура орнатты. Максимильен Робеспьер басқарған Қоғамдық құтқару комитеті жаппай мобилизация, «максимум» (белгіленген баға) енгізіп, эмигранттардың жерлерін шаруаларға берді, бірақ террор жүргізді: мыңдаған адам гильотинада өлім жазасына кесілді. Террордан шаршаған депутаттар 1794 жылы 27 шілдеде (9 термидор) Робеспьерді құлатып, өлім жазасына кесті — термидорлық төңкеріс. 1795–1799 жылдары Директория биледі.

Республикалық құрылыстың ерекшеліктері 7 сынып

Бірінші республика (1792–1804) басқарудың бірнеше нысанын ауыстырды: якобиндік диктатуралы Конвент, Директория (бес директор және екі палаталы парламент, ірі буржуазия билігі), Консулдық. Жоғарғы билік халық деп жарияланып, азаматтардың заң алдындағы теңдігі енгізілді, сословиелер жойылды.

Республика жаңа күнтізбе (I жыл — 1792 жылғы 22 қыркүйектен), өлшемдердің метрлік жүйесін енгізді, 1795 жылы шіркеуді мемлекеттен алғаш рет бөлді (1801 жылғы конкордатқа дейін), отарлардағы құлдықты жойды (1794). 1793 жылғы (якобиндік) Конституция ерлер үшін жалпыға бірдей сайлау құқығын жариялады, бірақ күшіне енбеді.

Директорияның әлсіздігі — жемқорлық, тұрақсыздық, роялистер қаупі және жаңа соғыстар — буржуазияны «қатал қол» іздеуге мәжбүрледі. Ол танымал генерал Наполеон Бонапарт болды.

Наполеон Бонапарт: ішкі саясат 7 сынып

Наполеон (1769–1821), Корсика аралында туған, Тулонды алуда (1793), Италия жорығында (1796–1797) және Мысыр жорығында (1798–1799) даңққа бөленді. 1799 жылы 9 қарашада (18 брюмер) ол төңкеріс жасап, бірінші консул, 1802 жылы өмірлік консул болды, ал 1804 жылы өзін император деп жариялады (Бірінші империя).

Ішкі саясат: қатаң орталықтандырылған басқару жүйесі құрылды — департаменттерді тағайындалатын префектілер басқарды; Француз банкі құрылды (1800), папамен конкордат жасалды (1801); Құрметті легион ордені тағайындалды (1802); лицейлер ашылды. Ең бастысы — Азаматтық кодекс (Наполеон кодексі, 1804): азаматтардың заң алдындағы теңдігі, жеке меншіктің қол сұғылмаушылығы, кәсіп таңдау бостандығы, азаматтық неке. Кодекс революцияның басты жеңістерін бекітіп, көптеген елге үлгі болды.

Сонымен қатар Наполеон бостандықтарды шектеді: баспасөз цензурасы, полициялық бақылау, сайланбалы органдардың нақты билігінің болмауы.

Сыртқы саясат: коалициялар және құрлықтық блокада 7 сынып

Францияға қарсы басты күші Англия болған жеті антифранцуздық коалиция құрылды (1792–1815). 1805 жылы адмирал Нельсонның ағылшын флоты Трафальгарда франко-испан флотын талқандады, есесіне 1805 жылы 2 желтоқсанда Наполеон Аустерлицте орыс-австрия әскерлерін жеңді («үш император шайқасы»). 1806 жылы Йена мен Ауэрштедт түбінде Пруссия талқандалды; Қасиетті Рим империясы өмір сүруін тоқтатып, Францияға тәуелді Рейн одағы құрылды.

Англияны теңізде жеңе алмаған Наполеон Берлинде құрлықтық блокада туралы декрет шығарды (1806): Еуропаның барлық еліне Англиямен сауда жасауға тыйым салынды. Тильзит бітімі (1807) бойынша блокадаға Ресей қосылды. Блокада Еуропаның өзін де күйзелтіп, наразылық туғызды; Испанияда 1808 жылдан француздарға қарсы халықтық партизандық соғыс жүрді.

1810 жылға қарай Наполеон құрлықтық Еуропаның барлығын дерлік бақылады. Ресейдің блокада шарттарын бұзуы жаңа жорықтың себептерінің бірі болды.

Ресейге жорық және империяның күйреуі 7 сынып

1812 жылы маусымда Наполеонның «Ұлы армиясы» (шамамен 600 мың адам) Неманнан өтті. Орыс әскерлері шегінді; 1812 жылы 26 тамызда (7 қыркүйекте) Бородинода Михаил Кутузов әскері бас шайқас берді. Кутузов әскерді сақтап қалу үшін Мәскеуді тастап кетті; Мәскеу өртенді. Бітімге қол жеткізе алмаған Наполеон шегіне бастады, оның әскері аштықтан, аяздан және партизандардың соққыларынан қырылды; Березинадан өткенде ол дерлік жойылды. Соғысқа казак және иррегулярлы полктер құрамында қазақтар да қатысты.

1813 жылы Ресей, Пруссия, Австрия және Швеция Лейпциг түбіндегі «Халықтар шайқасында» Наполеонды жеңді. 1814 жылы 31 наурызда одақтастар Парижге кірді, Наполеон тақтан бас тартып, Эльба аралына жер аударылды, таққа Бурбондар (XVIII Людовик) оралды.

1815 жылы наурызда Наполеон оралып, билікті қайта алды («Жүз күн»), бірақ 1815 жылы 18 маусымда Ватерлоода ағылшындар (Веллингтон) мен пруссиялықтардан (Блюхер) түпкілікті жеңілді. Ол Әулие Елена аралына жер аударылып, сонда 1821 жылы қайтыс болды. Вена конгресі (1814–1815) Еуропа картасын қайта сызды, ал Ресей, Австрия және Пруссия монархтары ескі тәртіпті қорғау үшін Қасиетті одақ (1815) құрды.