Ислам және Араб халифаты. Крест жорықтары

Тақырыпты талдау

Исламның пайда болуы (610–632) 6 сынып

Исламға дейінгі Арабия — көшпелі және отырықшы араб тайпалары көптеген құдайларға табынған шөлді түбек; басты киелі орны керуен жолындағы сауда қаласы Меккедегі Қағба болды. Құрайыш тайпасынан шыққан жетім әрі көпес Мұхаммед (с.ғ.с.) 610 ж. бір Құдай — Аллаһқа сенуді, сенушілердің Оның алдында теңдігін және кедейлерге мейірімділікті уағыздай бастады. Мекке ақсүйектері пұттарға зиярат етуден түсетін табысынан айырылудан қорқып, мұсылмандарды қудалады.

622 ж. Мұхаммед (с.ғ.с.) ізбасарларымен бірге Ясриб қаласына көшті, ол Медина («пайғамбар қаласы») деп атала бастады. Бұл қоныс аудару — хижра — мұсылман күнтізбесінің басы. Мединада әрі діни, әрі мемлекеттік бірлестік болған алғашқы мұсылман қауымы (үммет) қалыптасты. 630 ж. Мекке исламды мойындады, Қағба исламның киелі орны болды, ал пайғамбар қайтыс болған кезде (632) бүкіл Арабия бірікті.

Исламның негізі — Құран (Осман халифа тұсында түпкілікті жинақталды) және сүннет (пайғамбар өмірі туралы хадистер). Исламның бес парызы: иман келтіру (шаһадат), күніне бес рет намаз оқу, Рамазан айында ораза ұстау, міндетті садақа (зекет), Меккеге қажылық (хаж).

Араб халифаты: жаулап алулар және бөліну 6, 10–11 сынып

Пайғамбар қайтыс болғаннан кейін қауымды төрт «әділ халифа» (632–661) басқарды: Әбу Бәкір, Омар, Осман және Әли. Жаңа сеніммен біріккен арабтар соғыстан әлсіреген Византия мен Сасанидтік Иранды талқандап, Сирияны, Палестинаны, Египетті, Иракты, кейін бүкіл Иранды жаулап алды. Осман мен Әли өлтірілгеннен кейінгі билік дауы сүнниттер мен шииттерге (Әлидің жақтастары) бөлінуге әкелді.

Омейядтар әулеті (661–750, астанасы Дамаск) жаулап алуды жалғастырды: 711 ж. арабтар Испанияға өтті, шығыста Кутейба ибн Муслим Мәуереннахрды (Бұхара, Самарқанд) жаулап алды. 732 ж. Карл Мартелдің франктері арабтарды Пуатье маңында тоқтатты. Халифат Атлантикадан Индке дейін созылды.

750 ж. билік астананы Бағдадқа (762 ж. негізделген) көшірген Аббасидтерге өтті. 751 ж. Талас (Атлах) өзенінде арабтар түркі-қарлұқтармен одақтасып, Тан қытай әскерін талқандады. Бұл шайқас Орталық Азияның, соның ішінде Оңтүстік Қазақстанның, Қытай билігіне емес, мұсылман әлеміне енетінін айқындады; аңыз бойынша, тұтқынға түскен қытайлар арабтарды қағаз жасауға үйреткен.

Ислам мәдениетінің алтын ғасыры және халифаттың ыдырауы 6 сынып

Аббасидтер тұсында, әсіресе Һарун ар-Рашид пен әл-Мамун кезінде Бағдад әлемдегі ең ірі қалаға айналды. «Даналық үйінде» (Бәйт әл-хикма) Аристотельдің, Евклидтің, Птолемейдің, үнді ғалымдарының еңбектері араб тіліне аударылды. Әл-Хорезми алгебраны жасап (атауы оның кітабынан), Еуропада «араб» цифрлары деп аталған үнді цифрларын таратты. Отырардан шыққан Әбу Наср әл-Фараби, Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз», философия, логика, музыка туралы жазды; Ибн Сина (Авиценна) — «Медицина ғылымының канонын», әл-Бируни — астроном әрі географ.

Халифат тым үлкен болғандықтан ыдырай бастады: Испанияда Кордова әмірлігі (кейін халифаты), Египетте Фатимидтер, Орта Азияда Саманидтер пайда болды. 945 ж. бастап Бағдад халифалары зайырлы биліктен айырылып, тек діни билікті сақтады. 1055 ж. Бағдадты салжұқ түріктері (Тоғрұл бек) алды. 1071 ж. салжұқтар Манцикертте византиялықтарды талқандап, Кіші Азияның көп бөлігін, сондай-ақ Иерусалимді басып алды.

Дәуірдің соңы 1258 ж. келді: Хулагу бастаған моңғолдар Бағдадты алып, соңғы халифа әл-Мұстасимды өлтіріп, қаланы қиратты. Аббасидтердің атаулы халифаты кейін мәмлүктер билігімен Каирде өмір сүрді.

1–3 крест жорықтарының себептері мен барысы 6, 10–11 сынып

Сылтау: 1095 ж. Византия императоры I Алексей Комнин салжұқтарға қарсы көмек сұрады, ал Клермон соборында Рим папасы II Урбан күнәлардың кешірілетініне уәде беріп, Иерусалимдегі Иса Мәсіхтің табытын азат етуге шақырды. Себептер: шіркеудің ықпалын кеңейтуге ұмтылуы; феодалдардың, әсіресе мұра алмаған кіші ұлдардың (майорат) жер мен байлық басып алу тілегі; итальян қалаларының (Венеция, Генуя) шығыс саудасына мүдделілігі; халықтың өсуі, аштық және шаруалардың бостандыққа үміті; діни серпін.

Бірінші жорық (1096–1099): алдымен кедейлердің топтары аттанып, қырылды, кейін рыцарьлар (Бульондық Готфрид т.б.) Антиохияны және 1099 ж. Иерусалимді алды. Крестшілер мемлекеттері пайда болды: Иерусалим корольдігі, Антиохия кінәздігі, Эдесса және Триполи графтықтары. Эдесса құлағаннан (1144) кейінгі Екінші жорықты (1147–1149) Франция королі VII Людовик пен герман императоры III Конрад басқарды — ол сәтсіз аяқталды.

1187 ж. Египет пен Сирия сұлтаны Салах ад-Дин (Саладин) Хаттинде крестшілерді талқандап, Иерусалимді қайтарды. Үшінші жорықты (1189–1192) герман императоры I Фридрих Барбаросса (Кіші Азияда өзенге батып кетті), Франция королі II Филипп Август және Англия королі I Ричард Арыстан Жүрек басқарды. Крестшілер Акраны алды, бірақ Иерусалим мұсылмандарда қалды; Саладинмен бітім бойынша христиан зияратшыларына оған баруға рұқсат етілді.

Төртінші жорық және крест жорықтарының қорытындылары 6, 10–11 сынып

Төртінші жорық (1202–1204) Египетке қарсы жоспарланды, бірақ крестшілер флот үшін Венецияға төлей алмады. Венеция дожы Энрико Дандоло оларды алдымен христиандық Задар қаласына, кейін Константинопольге бағыттады. 1204 ж. крестшілер Византия астанасын алып, тонап, Латын империясын (1261 ж. дейін) құрды. Жорық діни ұрандар пайдакүнем мақсаттарды бүркемелегенін көрсетті; католиктер мен православтар арасындағы алауыздық тереңдеді.

Кейінгі жорықтар (V–VIII, 1270 ж. дейін) сәтсіз болды, ал 1291 ж. крестшілердің соңғы тірегі Акра құлады. Еуропа үшін қорытындылары: Шығыспен сауданың және итальян қала-республикаларының өркендеуі, шығыс мәдениетімен танысу (қант, күріш, лимон, жібек, цифрлар, жел диірмендері), феодалдардың бір бөлігінің әлсіреуі мен күйзелуі, король билігінің күшеюі, діни-рыцарлық ордендердің (тамплиерлер, госпитальерлер, Тевтон ордені) пайда болуы. Тевтон ордені кейін Балтық бойына бет бұрды, ал Испанияда Реконкиста жалғасты.

Мұсылман әлемі үшін: басқыншыларға қарсы күштердің бірігуі (Нұр ад-Дин, Саладин, Айюбидтер); кейін Египетте билікке мәмлүктер — құлдардан шыққан жауынгерлер келді, олардың көбі Дешті Қыпшақтан шыққан қыпшақтар еді. Қыпшақ даласының тумасы мәмлүк сұлтаны Бейбарыс моңғолдарды Айн-Джалутта (1260) тоқтатып, крестшілерді түгелге жуық қуып шықты. Христиандар мен мұсылмандардың өзара сенімсіздігі ғасырлар бойы сақталды.