Тарих құжаттарда

Тақырыпты талдау

Құжатпен жұмыс алгоритмі 5–11 сынып

1-қадам. Не іздеу керегін білу үшін сұрақты оқыңыз: авторды, датаны, атауды, себепті немесе салдарды. 2-қадам. Белгілердің астын сызыңыз: есімдер (Перикл, Наполеон), атақтар мен лауазымдар (перғауын, консул, император, халиф, сеньор, вассал, канцлер, бас хатшы, президент), терминдер (индульгенция, барщина, репарация, ленд-лиз), география (Ніл, Рубикон, Версаль, Фултон) және сандар. 3-қадам. Дәуір мен елді анықтаңыз: мысалы, «сенат пен рим халқы» — Рим, «вассал» — орта ғасыр, «пролетарлар» — XIX–XX ғғ. 4-қадам. Құжатты және оның контексін еске түсіріңіз: неге пайда болды, оған кім қол қойды, нені өзгертті.

5-қадам. Жауап нұсқаларын анахронизм мен қисынға тексеріңіз. Мәтінде «барлық адамдардың» және «ұлттың» құқықтары туралы айтылса, бұл ортағасырлық құжат емес; «Біріккен Ұлттар» аталса — 1945 жылдан ерте емес. 6-қадам. Маңызы туралы сұраққа «себеп → мәні → салдары» сызбасымен жауап беріңіз. Дерек көздерінің түрлері: жазбаша (заңдар, шарттар, жылнамалар, естеліктер, хаттар, сөйлеген сөздер, газеттер), заттай (құралдар, теңгелер, ғимараттар), бейнелеу (картиналар, плакаттар, фото), ауызша (эпос, аңыздар, естеліктер).

Ежелгі және ортағасырлық құжаттар 5–6 сынып

Хаммурапи заңдары (Вавилон, б.з.б. XVIII ғ.): «Егер адам біреудің ұлының көзін шығарса, оның да көзін шығару керек» — «көзге көз» тәрізді тең жаза қағидасы, жаза сословиеге байланысты. XII кесте заңдары (Рим, б.з.б. 451–450 жж.) плебейлердің талабымен жазылды. Константиннің Милан жарлығы (313 ж.) — христиандарға діни сенім бостандығы. Юстиниан кодексі (Византия, VI ғ.) — рим құқығының жинағы. Салиялық шындық (франктер, Хлодвиг) — қылмыс үшін айыппұл-вергельдтер. Құран (VII ғ.) — исламның қасиетті кітабы.

Ұлы бостандықтар хартиясы (Англия, 1215 ж., барондардың қысымымен король Жерсіз Иоанн): «Бірде-бір еркін адам оған теңдердің заңды үкімінсіз және ел заңынсыз қамалмайды немесе түрмеге отырғызылмайды»; салықтар — тек «корольдіктің жалпы кеңесінің» келісімімен. Бұл король билігін шектеуге және парламентке (1265) жасалған алғашқы қадам. Шыңғыс ханның Жасағы — Моңғол империясының заңдар жинағы. Мартин Лютердің индульгенция сатуға қарсы «95 тезисі» (1517) Реформацияны бастады; Аугсбург бітімі (1555) — «кімнің билігі, соның діні» қағидасы.

Жаңа заман құжаттары (XVI–XVIII ғғ.) 7 сынып

Нант жарлығы (Франция, 1598 ж., Генрих IV) гугеноттарға діни сенім бостандығын беріп, діни соғыстарды тоқтатты. «Құқықтар туралы билль» (Англия, 1689 ж.) «Даңқты революциядан» кейін: король парламенттің келісімінсіз заңдардың күшін тоқтата алмайды, салық енгізе алмайды және бейбіт уақытта әскер ұстай алмайды — осылай конституциялық монархия пайда болды. Дж. Локк, «Басқару туралы екі трактат» — өмірге, бостандыққа және меншікке табиғи құқықтар.

АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясы (1776 ж. 4 шілде, авторы — Томас Джефферсон): «Біз барлық адамдар тең жаратылған және... ажырамас құқықтарға, соның ішінде өмірге, бостандыққа және бақытқа ұмтылуға ие деген айқын ақиқатқа сүйенеміз». АҚШ Конституциясы (1787): «Біз, Құрама Штаттардың халқы...», билікті бөлу, президенттік республика. Адам және азамат құқықтарының декларациясы (Франция, 1789 ж. 26 тамыз): «Адамдар еркін және құқықтары тең болып туады және солай қалады»; «Егемендіктің бастауы мәні жағынан ұлтта». Наполеонның Азаматтық кодексі (1804): заң алдындағы теңдік, жеке меншіктің қол сұғылмаушылығы, азаматтық неке.

XIX ғасыр құжаттары 7 сынып

«Монро доктринасы» (АҚШ, 1823 ж.): еуропалық державалар Америка құрлығының ісіне араласпауы тиіс — «Америка американдықтар үшін». «Коммунистік партия манифесі» (1848 ж., К. Маркс пен Ф. Энгельс): «Еуропаны елес кезіп жүр — коммунизм елесі», «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» — таптық күрес пен пролетарлық революция идеясы. Александр II-нің 1861 жылғы 19 ақпандағы Манифесі Ресейде басыбайлылық құқықты жойды. А. Линкольннің құлдарды азат ету туралы прокламациясы (1863 ж. 1 қаңтар) бүлікші штаттардағы құлдарды азат деп жариялады; 13-түзету (1865) бүкіл АҚШ-та құлдықты жойды.

Бисмарктің сөзі (1862): «Заманның ұлы мәселелері сөзбен және көпшіліктің қаулыларымен емес... темір мен қанмен шешіледі» — Германияны күшпен біріктіру бағыты. Танзимат реформалары туралы жарлық — Гүлхане хатт-и шерифі (1839) — Осман империясы бодандарының өміріне, ар-намысына және мүлкіне кепілдік. 1889 жылғы Жапония конституциясы (Мэйдзи дәуірі) — пруссиялық үлгідегі конституциялық монархия. Мәтіндегі XIX ғасыр белгілері: «пролетариат», «буржуазия», «конституция», «темір жол», «отарлар», «ұлтты біріктіру».

ХХ — ХХІ ғасыр басындағы құжаттар 8–11 сынып

Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс аралық кезең: «Бейбітшілік туралы декрет» (1917, Ленин) — «аннексиясыз және контрибуциясыз бейбітшілік»; В. Вильсонның «Он төрт тармағы» (1918) — ашық дипломатия, теңіз бостандығы, ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы, Ұлттар Лигасы; Версаль шарты (1919) — Германия соғысқа кінәлі деп танылады, репарация төлейді, Эльзас пен Лотарингияны Францияға береді, әскері 100 мың адаммен шектеледі; Мюнхен келісімі (1938) — Чехословакияның Судет облысы Германияға берілді («тыныштандыру саясаты», Н. Чемберлен: «Мен сендерге бейбітшілік әкелдім»); жасырын хаттамасы бар кеңес-герман шабуыл жасамау туралы пакті (1939).

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейін: Атлант хартиясы (1941, Ф. Рузвельт пен У. Черчилль) — аумақтық басып алудан бас тарту, халықтардың өзін-өзі билеу құқығы; БҰҰ Жарғысы (1945): «Біз, Біріккен Ұлттардың халықтары, келешек ұрпақты соғыс апатынан құтқаруға бел байлап...»; Черчилльдің Фултон сөзі (1946 ж. 5 наурыз): «Балтықтағы Штеттиннен Адриатикадағы Триестке дейін құрлыққа темір перде түсті» — қырғи қабақ соғыстың басталу нышаны; Трумэн доктринасы (1947) — коммунизмге қарсы «еркін халықтарға» (Грекия мен Түркияға) көмек; Маршалл жоспары (1947) — Еуропаға экономикалық көмек; Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (1948 ж. 10 желтоқсан): «Барлық адамдар өз қадір-қасиеті мен құқықтары жағынан еркін және тең болып туады». Хельсинкидегі ЕҚЫК Қорытынды актісі (1975) — шекаралардың мызғымастығы, адам құқықтары; Маастрихт шарты (1992) — Еуропалық одақ; ШЫҰ құру туралы декларация (2001, Шанхай).