1929–1933 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс

Тақырыпты талдау

АҚШ: «просперитиден» күйреуге дейін 8 сынып

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ әлемнің басты несие берушісіне айналды. 1920 жылдары республикашыл президенттер (Гардинг, Кулидж, Гувер) мемлекеттің экономикаға араласпау қағидатын ұстанды. Автомобиль өнеркәсібі (Фордтың конвейері), құрылыс, тауарды бөліп төлеуге сату өсті. Бұл уақыт «просперити» — гүлдену деп аталды. Бірақ байлық біркелкі бөлінбеді: жалақы өндіріске қарағанда баяу өсті, фермерлер кедейленді, ал миллиондаған адам тез байыймыз деп акцияларды несиеге сатып алды.

1929 жылғы 24 қазанда («қара бейсенбі») Уолл-стриттегі Нью-Йорк қор биржасында дүрбелең басталды: бәрі акцияларын сатуға ұмтылып, олардың бағасы күрт құлады. Алдымен салымшылар, содан кейін банктер, артынан өнімін сата алмаған зауыттар күйреді. 1932 жылға қарай АҚШ-тағы өнеркәсіп өндірісі екі есеге жуық құлдырады, мыңдаған банк жабылды, жұмыссыздар саны 13 миллионға жуықтады (әр төртінші жұмыскер). Президент Г. Гувер нарық «өзін-өзі емдейді» деп сеніп, іс жүзінде ештеңе жасамады.

Әлемдік дағдарыстың себептері мен салдары 8 сынып

Басты себептері: халықтың сатып алу қабілеті төмен болған кезде тауарларды артық өндіру; биржалық алыпсатарлық пен несиелік «көпіршік»; мемлекеттік реттеудің болмауы; Еуропаның американдық несиелерге тәуелділігі. Дағдарыс АҚШ-тан Германияға, Ұлыбританияға, Францияға, Жапонияға және отарларға тез тарап, әлемдік сипат алды. Жоспарлы экономикасы бар КСРО ғана одан тыс қалды.

Салдары: миллиондаған адамның кедейленуі, «аштық маршылары» мен ереуілдер. 1932 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың жұмыссыз ардагерлері («бонус армиясы») уәде етілген жәрдемақыны талап етіп Вашингтонға келді; олардың лагерін әскер қуып таратты. Саяси салдары одан да ауыр болды: Германияда дағдарыс нацистерді билікке әкелді, Жапонияда әскерилер күшейді. «Араласпау» қағидатындағы ескі либерализмнің жұмыс істемейтіні, мемлекет нарықты реттеуі керектігі анық болды — осылай экономикалық және қаржылық реттеудің жаңа түрлері пайда болды.

Рузвельттің «Жаңа бағыты» және Кейнс теориясы 8 сынып

1933 жылы президент болып демократ Франклин Делано Рузвельт сайланды. Оның саясаты «Жаңа бағыт» деп аталды. Алғашқы «жүз күн»: сенімсіз банктерді тексеру және жабу, салымдарға мемлекеттік кепілдік, алтын стандарттан бас тарту. Өнеркәсіпті қалпына келтіру туралы заң (НИРА) «адал бәсекелестік ережелерін», ең төменгі жалақыны және ең ұзақ жұмыс күнін енгізді. Ауыл шаруашылығын реттеу туралы заң бағаны көтеру үшін фермерлерге егісті қысқартқаны үшін ақы төледі. Миллиондаған жұмыссыз қоғамдық құрылыстарда — жолдар, көпірлер, бөгеттер салуда (Теннесси аңғарын басқару) жұмысқа орналасты.

1935 жылы Вагнер заңы жұмысшылардың кәсіподаққа және ұжымдық шартқа құқығын мойындады, әлеуметтік сақтандыру туралы заң қарттық зейнетақысы мен жұмыссыздық жәрдемақысын енгізді. Теориялық негізін ағылшын экономисі Джон Мейнард Кейнс берді («Жұмыспен қамтудың, пайыздың және ақшаның жалпы теориясы», 1936): дағдарыс кезінде мемлекет шығысты көбейтіп, сұранысты қолдауы тиіс. Кейнсшілдік демократия жағдайында экономиканы мемлекеттік реттеудің негізіне айналды; мектеп оқулықтарында оны жаңалиберализмнің (мемлекеттің араласуына жол беретін либерализмнің) негізі деп атайды. «Жаңа бағыт» жұмыссыздықты толық жоймаса да, АҚШ-тағы демократияны сақтап қалды.

Соғысаралық кезеңде АҚШ-тың сыртқы саясаты оқшаулану (изоляционизм) қағидатына құрылды: АҚШ Ұлттар Лигасына кірмеді, 1935–1937 жылдары бейтараптық туралы заңдар (соғысушы елдерге қару сатуға тыйым) қабылдады. Латын Америкасында Рузвельт «тату көршілік» саясатын жариялады, 1933 жылы АҚШ КСРО-мен дипломатиялық қатынас орнатты.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі және дағдарыс жылдарындағы Франция 8 сынып

Франция соғыстан жеңімпаз болып шықты, бірақ орасан шығынға ұшырады: 1,4 млн-ға жуық адам қаза тапты, елдің солтүстік-шығысы қирады. Қалпына келтіру герман репарациялары есебінен жүрді; Германия төлеуді тоқтатқанда Франция 1923 жылы Рур облысын басып алды. Билікте оңшыл «Ұлттық блок» пен солшыл «Сол картель» алмасып отырды.

Әлемдік дағдарыс Францияға басқалардан кеш (1930–1932) келді, бірақ ұзаққа — 1930 жылдардың ортасына дейін созылды. Үкіметтер одан «дефляция саясатымен» шығуға тырысты: жалақыны, зейнетақыны және бюджет шығыстарын қысқартты, бұл наразылықты күшейте түсті. Француз фашистері — полковник де ла Роктың «Отты кресттер» және «Аксьон франсез» лигалары күшейді. 1934 жылғы 6 ақпанда олар Париждегі парламент ғимаратын басып алуға әрекеттенді.

Халықтық майдан және Матиньон келісімдері 8 сынып

Фашизм қаупіне жауап ретінде солшылдар бірікті: коммунистер (М. Торез), социалистер (Л. Блюм) және радикалдар (Э. Даладье) антифашистік бағдарламасы бар Халықтық майданды құрды: фашистік лигаларды тарату, демократияны қорғау, «нан, бейбітшілік, бостандық». Франциядағы фашизмнің жеңілу себептері: солшыл күштердің бірлігі, елдің берік демократиялық дәстүрлері, жұмысшылар мен зиялылардың жаппай қозғалысы.

1936 жылдың көктемінде Халықтық майдан сайлауда жеңіп, үкіметті социалист Леон Блюм басқарды. Жаппай ереуілдерден кейін 1936 жылғы 7 маусымда Матиньон сарайында кәсіпкерлер мен кәсіподақтар арасында Матиньон келісімдері жасалды: жалақыны 7–15%-ға көтеру, ұжымдық шарттар, кәсіподақтар бостандығы. Заң 40 сағаттық жұмыс аптасын және екі апталық ақылы демалысты енгізді. «Дирижизм» саясаты мемлекет рөлінің күшеюін білдірді: әскери өнеркәсіп ұлттандырылды, Франция банкі бақылауға алынды, мемлекеттік темір жол компаниясы құрылды.

Ірі капитал «капиталды шетелге жіберумен» — ақшаны шетелге жаппай әкетумен жауап берді, бұл франк пен бюджетті әлсіретті. 1938 жылы үкіметті радикал Эдуард Даладье басқарды. Ол Халықтық майданның әлеуметтік саясатынан бас тартты (40 сағаттық аптаны іс жүзінде жойды), ал сыртқы саясатта Гитлерді «тыныштандыруға» барып, Мюнхен келісіміне қол қойды. Коммунистер мен социалистер қарсы шығып, Халықтық майдан ыдырады.