Ежелгі Египет және Ежелгі Месопотамия
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Әлемдегі алғашқы мемлекеттер б.з.б. IV мыңжылдықта ұлы өзендердің алқаптарында пайда болды: Египетте Ніл, Месопотамияда (Қосөзенде) Тигр мен Евфрат бойында. Өзендер құнарлы тұнба мен су берді, бірақ ортақ еңбекті — каналдар, бөгеттер қазуды, өнімді есепке алуды талап етті. Осы жұмыстарды басқару үшін билеушілер, шенеуніктер, хатшылар мен абыздар, ал кейін мемлекет пайда болды. Египет перғауын билігімен тез бірігіп, үш мың жылға жуық біртұтас держава ретінде өмір сүрді. Ал Месопотамияда мемлекеттер бірін-бірі алмастырып отырды: Шумер, Аккад, Хаммурапи заңдары бар Вавилон, Ассирия, Жаңа Вавилон патшалығы. Екі өркениет те әлемге жазуды, күнтізбені, математика, астрономия және құқық негіздерін сыйлады.Қарапайым тілмен
Өзен — бүкіл ауылдың ортақ бақшасы сияқты: оны жалғыз суара алмайсың, жұмыс пен суды бөлетін «басшы» керек — ортақ істен мемлекет осылай туады.
Өзен асырайды
Ніл жыл сайын тасып, егістікке құнарлы тұнба қалдырды. Тигр мен Евфрат та шөлге су берді. Өзендер болмаса, мұнда тек шөл болар еді.
Каналдар → билік
Каналдар мен бөгеттер салу үшін мыңдаған адам және оларды басқаратын адам керек. Осылай билеушілер, шенеуніктер мен салықтар пайда болды.
Есеп → жазу
Астықты, малды, салықты жазып отыру керек болды. Шумерлер саз тақтайшаларға сына жазуын, египеттіктер папирусқа иероглифтерді ойлап тапты.
Екі жол
Египет — мыңдаған жыл бойы «құдай»-перғауыны бар бір патшалық. Месопотамия — бірін-бірі алмастырған көп қала мен держава: Шумер, Аккад, Вавилон, Ассирия.
Басты даталар
- Б.з.б. IV мыңжылдықШумер қала-мемлекеттерінің (Ур, Урук, Лагаш) және сына жазуының пайда болуы
- Б.з.б. IV мың ж. – б.з. V ғ.Ежелгі Шығыс өркениеттері тарихының кезеңі.
- Б.з.б. шамамен 3100 ж.Жоғарғы және Төменгі Египеттің бірігуі (Менес патша)
- Б.з.б. XXVI ғ.Гизадағы Хеопс пирамидасының салынуы (Ежелгі патшалық)
- Б.з.б. XXIV ғ.Ежелгі Саргон Шумер мен Аккадты бір державаға біріктірді
- Б.з.б. 1792–1750 жж.Хаммурапидің Вавилон мемлекетін басқаруы. «Хаммурапи заңдары».
- Б.з.б. XVI–XI ғғ.Египеттегі Жаңа патшалық — ұлы жаулап алулар кезеңі
- Б.з.б. XV ғ.III Тутмос перғауынның Сирия мен Палестинаға жорықтары
- Б.з.б. 1280 ж.Египет пен Хетт мемлекеттері арасындағы әлемдегі тұңғыш бітім шарт.
- Б.з.б. VII ғ.Ассирия державасының гүлденуі; Ниневиядағы Ашшурбанипал кітапханасы
- Б.з.б. 612 ж.Ниневияның құлауы: Ассирияны Вавилон мен Мидия талқандады
- Б.з.б. 605–562 жж.Жаңа Вавилон патшалығында II Навуходоносордың билігі
- Б.з.б. 525 ж.Египетті парсы патшасы Камбиз жаулап алды
Басты даталар (ЕНТ)
ҰБТ осылай Шығыстың ежелгі өркениеттері дәуірін белгілейді: Египет пен Месопотамияда алғашқы мемлекеттердің пайда болуынан (б.з.б. IV мыңжылдық) антика дәуірінің соңы мен Батыс Рим империясының құлауына (б.з. V ғ.) дейін.
Хаммурапи Месопотамияны Вавилон төңірегіне біріктіріп, базальт бағанға қашалған 282 заң жинағын шығарды. Бұл — құқықтың ең көне жинақтарының бірі; ол әлеуметтік топтардың теңсіздігін және «көзге — көз» қағидасын бекітті.
Сирия үшін ұзақ күрес пен Кадеш шайқасынан кейін Египет (II Рамзес) пен Хетт патшалығы бейбітшілік, өзара көмек және қашқындарды қайтару туралы шарт жасасты. Ол тарихтағы тұңғыш белгілі бітім шарты саналады.
Ұғымдар мен терминдер
- Перғауын
- Ежелгі Египеттің жоғарғы билеушісі; Ра құдайының ұлы саналып, шексіз билікке ие болды
- Ном
- Египеттің әкімшілік аймағы (ерте кезеңде — қала-мемлекет); оны номарх басқарды
- Иероглифтер
- Египеттің суретті жазуы; оны 1822 ж. Розетта тасы бойынша Ж.-Ф. Шампольон оқыды
- Сына жазуы
- Шумерлердің жазуы: сына тәрізді таңбаларды таяқшамен шикі саз тақтайшаларға басып жазды
- Зиккурат
- Месопотамия қалаларындағы сатылы ғибадатхана-мұнара
- Хаммурапи заңдары
- Базальт бағанға қашалған 282 баптан тұратын заңдар жинағы; «көзге — көз» қағидасы
- Деспотия
- Билеушінің билігі шексіз, ал бодандары оған толық бағынатын басқару түрі
Тақырыпты талдау
Египет: Ніл сыйы және мемлекеттің пайда болуы 5 сынып
Египет Солтүстік-Шығыс Африкада, шөлдердің ортасындағы тар Ніл алқабында орналасқан. Ніл жыл сайын жазда тасып, құнарлы тұнба қалдыратын, сондықтан египеттіктер бидай, арпа, зығыр егіп, мол өнім алды. Грек тарихшысы Геродот Египетті «Ніл сыйы» деп атады. Екі жағындағы шөлдер елді жаулардан қорғады.
Алғашында алқапта 40-қа жуық шағын аймақ — номдар болды. Олар екі патшалыққа бірікті: Жоғарғы Египет (оңтүстік) және Төменгі Египет (Ніл атырауы). Б.з.б. шамамен 3100 ж. Менес патша оларды біріктіріп, Мемфис астанасын негіздеді. Бірліктің белгісі — перғауынның ақ және қызыл қос тәжі болды.
Египет тарихы Ежелгі, Орта және Жаңа патшалықтарға бөлінеді. Ежелгі патшалық — «пирамидалар дәуірі»: Джосер, Хеопс (Хуфу), Хефрен перғауындары алып мазарлар салдырды. Биіктігі 147 м-ге жуық Хеопс пирамидасы ұзақ уақыт әлемдегі ең биік құрылыс болды.
Египеттіктердің қоғамы, діні және білімі 5 сынып
Қоғам пирамидаға ұқсайтын. Шыңында — тірі құдай саналған перғауын. Одан төмен — ақсүйектер, номархтар мен абыздар. Келесі сатыда салықты есепке алған хатшылар мен шенеуніктер, одан кейін жауынгерлер мен қолөнершілер тұрды. Негізгі бөлігін егіншілер құрады, ал ең төменгі сатыда құлдар (көбіне тұтқындар) болды. Хатшы кәсібі өте жоғары бағаланды: сауатты адам мансапқа жете алатын.
Египеттіктер көптеген құдайларға табынды: Ра (күн құдайы), Осирис (о дүние құдайы), Исида, Гор, Анубис. Олар о дүниелік өмірге сенді, сондықтан денені бальзамдап (мумия), мазарлар салды. Перғауын Эхнатон (б.з.б. XIV ғ.) күн шеңбері Атон құдайына ғана табынуды енгізбек болды, бірақ ол қайтыс болған соң реформа жойылды.
Египеттіктердің жетістіктері: 365 күндік күнтізбе (30 күннен 12 ай + 5 күн), папирус, иероглиф жазуы, геометрия (су тасығаннан кейін егістікті өлшеу), медицина (сынықты емдеу, хирургия), астрономия бойынша білімдер. Иероглифтерді 1822 ж. француз Жан-Франсуа Шампольон египет және грек тілдеріндегі мәтіні бар Розетта тасы бойынша оқыды.
Египет — Жаңа патшалықтың ұлы державасы 5 сынып
Б.з.б. XVII ғ. Египетті соғыс арбаларын әкелген көшпелі гиксостар басып алды. Оларды қуып шыққан соң египеттіктердің өздері соғыс арбалары мен тұрақты әскер ұстады. Жаңа патшалық кезеңі (б.з.б. XVI–XI ғғ.) — жаулап алулар заманы басталды. III Тутмос перғауын Сирия мен Палестинаға 15-тен астам жорық жасап, Египет шекарасы солтүстікте Евфратқа, оңтүстікте Нубияға жетті.
Сириядағы Египеттің басты қарсыласы Кіші Азиядағы Хетт патшалығы болды. II Рамзес перғауын тұсында әйгілі Кадеш шайқасы болып, онда ешбір тарап жеңбеді. Ұзақ соғыстан кейін Египет пен хеттер тарихтағы тұңғыш белгілі бітім шартын жасасты (ҰБТ күні: б.з.б. 1280 ж.): тараптар бір-біріне шабуыл жасамауға, жауларға қарсы көмектесуге және қашқындарды қайтаруға уәде берді.
Б.з.б. XI ғ. бастап Египет әлсіреп, оны ливиялықтар, нубиялықтар, ассириялықтар жаулады. Б.з.б. 525 ж. елді парсы патшасы Камбиз, кейін Александр Македонский (б.з.б. 332 ж.), ал соңынан Рим (б.з.б. 30 ж.) басып алды.
Месопотамия: Шумер және Аккад 5 сынып
Месопотамия (Қосөзен) — Тигр мен Евфрат өзендерінің аралығындағы жерлер (қазіргі Ирак аумағы). Онда тас пен орман жоқтың қасы болғандықтан, саз бен кірпіштен салды. Егіншілік тек суландыру каналдарының арқасында мүмкін болды, ал өзендер екпінді әрі болжаусыз тасығандықтан, бөгеттер тұрақты еңбекті қажет етті.
Б.з.б. IV мыңжылдықта Месопотамияның оңтүстігінде шумерлер Ур, Урук, Лагаш, Ниппур қала-мемлекеттерін құрды. Оларды билеушілер (лугаль, энси) басқарды, қаланың ортасында зиккурат-ғибадатхана тұрды. Шумерлер сына жазуын, құмыра шеңберін, доңғалақты, алпыстық санау жүйесін (сағатта 60 минут, шеңберде 360 градус осыдан) ойлап тапты. Ең көне дастан — «Гильгамеш туралы жыр» да соларға тиесілі.
Қалалар су мен жер үшін үнемі соғысып тұрды. Б.з.б. XXIV ғ. семит қаласы Аккадтың билеушісі Ежелгі Саргон бүкіл Месопотамияны біріктіріп, өңірдегі тұрақты әскері бар алғашқы ірі державаны құрды.
Вавилон, Хаммурапи және Ассирия 5 сынып
Вавилонның күшеюі Хаммурапи патшамен (б.з.б. 1792–1750 жж.) байланысты. Ол Месопотамияны біріктіріп, қара базальт бағанға қашалған 282 баптан тұратын заңдар жинағын шығарды (қазір Луврда сақтаулы). Заңдар меншікті қорғады, сауданы, отбасын, құлдықты реттеді. Жаза әлеуметтік топқа байланысты болды: еркін адамға зиян келтіргені үшін құлға қарағанда қатаңырақ жазаланды. Талион қағидасы — «көзге — көз, тіске — тіс».
Ассирия (Месопотамияның солтүстігі, астанасы Ниневия) алғашқы «әскери империя» болды: темір қару, атты әскер, қамал бұзатын машиналар, бағындырылғандарға қатыгездік және тұтас халықтарды көшіру. Б.з.б. VII ғ. Ашшурбанипал патша он мыңдаған саз тақтайшадан тұратын кітапхана жинады. Б.з.б. 612 ж. Ниневияны Вавилон мен Мидия қиратты.
Жаңа Вавилон патшалығы II Навуходоносор тұсында гүлденді: «аспалы бақтар» (әлемнің жеті кереметінің бірі), Иштар құдайының қақпасы, Этеменанки зиккураты (Інжілдегі Вавилон мұнарасының түпнұсқасы). Б.з.б. 539 ж. Вавилонды парсы патшасы II Кир ұрыссыз алды.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Хаммурапи заңдары — Вавилон (Месопотамия), Египет емес. Тұңғыш бітім шарты — Египет пен хеттер арасында, Египет пен Вавилон емес.
- Сына жазуы — шумерлерде (саз тақтайшалар), иероглифтер — египеттіктерде (папирус). Иероглифтерді Геродот емес, Шампольон оқыды.
- Пирамидалар — Ежелгі патшалық (Хеопс дәуірі), ал ұлы жаулап алулар (III Тутмос, II Рамзес) — Жаңа патшалық.
- Аспалы бақтарды Хаммурапи емес, II Навуходоносор (Жаңа Вавилон патшалығы) салдырды.
Есте сақта
Ніл — перғауын мен пирамидалар; Тигр мен Евфрат — сына жазуы, Хаммурапи және зиккураттар.
Өзіңді тексер
- Евфрат
- Ніл
- Инд
- Тигр
Жауабын көрсету
Ніл Египет — «Ніл сыйы»: өзеннің тасуы егістікті тұнбамен құнарландырды.
- Геродот
- Г. Шлиман
- Ж.-Ф. Шампольон
- Г. Картер
Жауабын көрсету
Ж.-Ф. Шампольон Шампольон 1822 ж. иероглифтерді Розетта тасы бойынша оқыды.
- Сына жазуын
- Иероглифтерді
- Әліпбиді
- Түйін жазуын
Жауабын көрсету
Сына жазуын Шумерлер шикі сазға сына тәрізді таңбаларды басып жазды.
- Вавилонмен
- Ассириямен
- Парсымен
- Хетт патшалығымен
Жауабын көрсету
Хетт патшалығымен Сирия үшін соғыстан кейін II Рамзес хеттермен шарт жасасты.
- Барлығының заң алдындағы теңдігі
- Жаза әлеуметтік топқа байланысты, «көзге — көз» қағидасы
- Құлдықтың жойылуы
- Барлық азаматтың дауыс беру құқығы
Жауабын көрсету
Жаза әлеуметтік топқа байланысты, «көзге — көз» қағидасы Вавилон заңдары теңсіздікті қорғады: еркін адам мен құл әртүрлі жазаланды.