Еуропадағы феодализм

Тақырыпты талдау

Феодализм дегеніміз не 6 сынып

«Феодализм» сөзі латынның feodum — «феод», яғни әскери қызмет үшін берілетін мұрагерлік жер иелігі сөзінен шыққан. Феодализм Батыс Еуропада V–XI ғғ. қалыптасты. Карл Мартелл (VIII ғ.) жауынгерлерге қызметі үшін жер (бенефиций) тарата бастағанда, ал Ұлы Карлдың ұрпақтары империяны бөлшектегенде (Верден шарты, 843 ж.), король билігі әлсіреп, нақты билік ірі жер иелеріне көшті.

Феодализмнің басты белгілері: жер — басты байлық және феодалдарға тиесілі; негізгі еңбеккерлер — феодалдан үлес жер алып, ол үшін міндеткерліктер өтейтін тәуелді шаруалар; билік бытыраңқы, әр ірі феодал өз иелігінде өзі билеуші; қоғам сословиелерге бөлінеді.

Феодалдар арасындағы қатынас «феодалдық сатыға» негізделді: король — герцогтар мен графтар — барондар — рыцарьлар. Әрқайсысы жоғарыдағының вассалы әрі төмендегінің сеньоры болды. «Менің вассалымның вассалы — менің вассалым емес» деген ереже әрекет етті, яғни король өз графтарының рыцарьларына бұйрық бере алмады.

Феодалдық шаруашылық және қоғам 6 сынып

Шаруашылық натуралды болды: иелікте (вотчина, сеньория) қажеттінің бәрі дерлік — астық, киім, құрал өндірілді; тек тұз бен темір сатып алынды. Жер мырзаның жыртатын жеріне және шаруалардың үлесіне бөлінді. Шаруалар барщина өтеді (аптасына 3–4 күн мырза егістігінде), азық-түлікпен немесе ақшамен оброк пен шіркеуге ондық төледі. Үш танапты егіс жүйесі кең қолданылып, өнім аз болды.

Ортағасырлық теологтар қоғамды үш сословиеге бөлді: «дұға оқитындар» (дін басылары), «соғысатындар» (рыцарь-феодалдар) және «еңбек ететіндер» (шаруалар). XI ғ. бастап қалалар және қала тұрғындары — цехтерге біріккен қолөнершілер мен гильдиялардағы көпестер пайда болды. Шаруалар жеке басы тәуелді (крепостной) немесе еркін болды, бірақ феодалдың жерін пайдаланды.

Кейін корольдер салықтарды бекіту үшін сословиелердің өкілдерін шақыра бастады. Осылай ағылшын парламенті (1265) мен Францияда Бас штаттар (1302) пайда болды — сословиелік-өкілді монархия қалыптасты.

«Қара індет» 6 сынып

1347 ж. генуялық кемелер Қырымдағы Каффадан Италияға оба індетін әкелді. Оны егеуқұйрықтардағы бүргелер таратты; тар әрі лас ортағасырлық қалаларда ауру жылдам тарады. 1347–1351 жж. «Қара індет» (науқастардың денесіндегі қара дақтарға байланысты) түрлі бағалау бойынша Еуропа халқының үштен бірінен жартысына дейінін жалмады. Оба Еуропаға Шығыстан, Алтын Орда мен Қара теңіз маңы арқылы келді.

Салдары: ауылдар мен қалалар қаңырап, жұмыскер жетіспеді, тірі қалған шаруалар мен күнделікші жұмысшылар көбірек ақы талап ете бастады. Феодалдар мен корольдер ескі тәртіпті сақтауға тырысты (1351 ж. ағылшындық «Жұмысшылар туралы статут» жалақыны көтеруге тыйым салды), бұл халықтың ызасын туғызды. Үрей, «кінәлілерді» іздеу, қырғындар, діни фанатизм (флагелланттар) тарады. Ұзақ мерзімде жұмыс қолының тапшылығы шаруалардың жеке тәуелділігін әлсіретіп, олардың азат етілуін жеделдетті.

Франция мен Англиядағы шаруалар көтерілістері 6 сынып

Жакерия (1358) — француз шаруаларының көтерілісі (дворяндар оларды кемсітіп «Жак-аңқау» деп атады). Себептері: Жүз жылдық соғыс кезіндегі күйзеліс, жалдамалы әскерлердің тонауы, Пуатьеде (1356) тұтқынға түскен II Иоанн корольді құтқаруға салынған жаңа салықтар, оба салдары. Гильом Каль бастаған көтерілісшілер қамалдарды өртеді, бірақ рыцарьлар Кальді алдап ұстап, өлтірді, көтеріліс қатыгездікпен басылды.

Англиядағы Уот Тайлер көтерілісі (1381) жан басы салығының енгізілуіне және жұмыскерлердің ақысын шектеуге байланысты басталды. Діни қызметкер Джон Болл: «Адам ата жер жыртып, Хауа ана иіріп жүргенде, кім дворян болды?» деп уағыздады. Көтерілісшілер Лондонға кірді, жас король II Ричард крепостнойлық құқықты жоюға уәде берді, бірақ келіссөз кезінде Тайлер өлтіріліп, уәделер бұзылды.

Екі көтеріліс те жеңіліске ұшырағанымен, феодалдар шаруаларды аз қыса бастады; Англияда XV ғ. қарай шаруалардың көпшілігі жеке басы еркін болды.

Жүз жылдық соғыс және Жанна д'Арк 6 сынып

Англия мен Франция арасындағы Жүз жылдық соғыстың (1337–1453) бірнеше себебі болды: анасы жағынан француз королінің немересі болған ағылшын королі III Эдуард Капетингтер әулеті үзілгеннен кейін француз тағына үміткер болды; Англия Францияның оңтүстігіндегі Гиеньді иеленді; екі ел бай Фландрия үшін күресті. Бірінші кезеңде ағылшындар садақшылардың арқасында жеңді: Креси (1346), Пуатье (1356); Франция күйзеліске ұшырады.

1415 ж. ағылшын королі V Генрих Азенкурде француздарды талқандап, Труа шарты (1420) бойынша француз тағының мұрагері болды; ағылшындар мен олардың одақтасы бургундтар Францияның солтүстігін басып алды. 1429 ж. Домремиден шыққан шаруа қызы Жанна д'Арк дофин Карлды өзіне әскер беруге көндіріп, Орлеанды қоршаудан құтқарды — оны «Орлеан қызы» деп атады. Содан кейін ол VII Карлды Реймсте таққа отырғызуға алып барды.

1430 ж. Жаннаны бургундтар тұтқынға алып, ағылшындарға сатты, шіркеу соты оны дінбұзарлыққа айыптап, 1431 ж. Руанда өртеп жіберді. 1456 ж. ол ақталып, 1920 ж. католик шіркеуі оны әулиелер қатарына қосты. Жаннаның ерлігі француздардың патриотизмін оятты: 1453 ж. қарай ағылшындар қуылып, оларда тек Кале порты қалды. Соғыс король билігін нығайтты: тұрақты әскер мен тұрақты салық пайда болды.

Ал қызыл және Ақ раушандар соғысы және бір орталықтанған мемлекеттер 6 сынып

Франциядағы жеңілістен көп ұзамай ағылшын ақсүйектері король әулетінің екі тармағы — Ланкастерлер (елтаңбасында ал қызыл раушан) мен Йорктер (ақ раушан) арасында тақ үшін өзара соғыс бастады, 1455–1485. 1485 ж. Босворт маңында III Ричард Йорк король қаза тауып, таққа VII Генрих Тюдор отырды; ол Йорктердің мұрагеріне үйленіп, елтаңбада екі раушанды біріктірді.

Нәтижесі: соғыста ескі ақсүйектердің едәуір бөлігі қырылып, Тюдорлар жаңа дворяндар мен қала тұрғындарына сүйеніп, күшті король билігін орната алды. Францияда XI Людовик (XV ғ. екінші жартысы) Бургундияны және басқа иеліктерді қосып, елді біріктіруді аяқтады. Испанияда 1479 ж. Кастилия мен Арагон бірігіп, 1492 ж. Реконкиста аяқталды.

Бір орталықтанған мемлекеттердің құрылуына қалалар мен сауданың өсуі (аймақтар арасындағы байланыс), қала тұрғындары мен ұсақ рыцарьлардың тәртіпке мүдделілігі, ірі феодалдардың соғыстарда әлсіреуі, тұрақты салықтар мен әскердің пайда болуы ықпал етті. Келесі кезең абсолютизм болды.