Германия 1918–1933 жж. Испаниядағы азамат соғысы

Тақырыпты талдау

Германия: 1918–1919 жылдардағы революция және Веймар республикасы 8 сынып

1918 жылдың күзінде Германия соғыста жеңіліп жатқанда Кильде матростар көтеріліп, ел бойынша жұмысшылар мен солдаттар кеңестері құрылды. 1918 жылғы 9 қарашада кайзер Вильгельм II тақтан бас тартып, Нидерландыға қашты, Германия республика болып жарияланды; билікті социал-демократтар (Ф. Эберт) алды. Радикал солшылдар (К. Либкнехт пен Р. Люксембург бастаған спартакшылар) кеңес өкіметін қалады, бірақ олардың 1919 жылғы қаңтардағы көтерілісі басып-жаншылып, көшбасшылары өлтірілді.

1919 жылы Веймарда конституция қабылданды: Германия күшті президенті бар парламенттік республикаға айналды (48-бап оған төтенше жарлықтармен басқаруға мүмкіндік берді). Соғыс пен Версаль шартының салдары ауыр болды: Эльзас-Лотарингия мен отарлардан айырылу, 100 мыңнан аспайтын әскер, орасан репарациялар. Оңшыл ұлтшылдар революцияны әскердің «арқасына пышақ сұғу» деп атады.

Республиканы бүліктер (1920 жылғы Капп бүлігі, 1923 жылғы Мюнхендегі Гитлердің «сыра бүлігі») мен экономикалық дағдарыс шайқалтты. 1923 жылы Франция Рурды басып алып, гиперинфляция басталды: доллар 4,2 триллион марка тұрды, орта таптың жинағы жоғалды. Дауэс жоспары (1924) Германияға американдық несиелер мен репарацияны бөліп төлеу мүмкіндігін берді, 1924–1929 жылдары салыстырмалы тұрақтану — «алтын жиырмасыншы жылдар» келді.

Ұлы тоқырау және нацистердің билікке жолы 8 сынып

1929–1930 жылдары Юнг жоспары қабылданды: репарация сомасы азайтылып, төлемдер 59 жылға (1988 жылға дейін) созылды, герман қаржысына шетелдік бақылау жойылды, ал одақтастар Рейн облысынан әскерлерін мерзімінен бұрын (1930 ж.) шығарды. Жоспар Германияны экономикалық қиындықтардан шығару жолы ретінде ойластырылды, бірақ әлемдік дағдарыс оны жоққа шығарды: американдық несиелер тоқтады, 1931 жылы Гувер мораторийі жарияланды, ал 1932 жылы Лозанна конференциясында репарациялар іс жүзінде жойылды.

Дағдарыс Германияға бәрінен қатты соқты: 1932 жылға қарай жұмыссыздар 6 млн-ға жуықтады. Рейхстаг көпшілік құра алмады, канцлер Г. Брюнинг 48-бап бойынша президенттің төтенше жарлықтарымен басқарды: жалақыны, зейнетақы мен жәрдемақыны қысқартып, салықты көтерді («дефляция саясаты»). Бұл шаралар дағдарысты еңсермей, адамдарды ашындырып, парламенттік демократияны күйретті.

Гитлердің Германия ұлтшыл-социалистік жұмысшы партиясы (НСДАП) жұмыс, нан, Версальді жою және «тәртіп» уәде етті. 1932 жылғы шілдедегі сайлауда ол 37%-ға жуық дауыс алып, ең ірі партияға айналды. Ірі өнеркәсіпшілер мен консерваторлар Гитлерді коммунистерге қарсы пайдаланамыз деп үміттенді, 1933 жылғы 30 қаңтарда президент Гинденбург оны рейхсканцлер етіп тағайындады.

Үшінші рейх: идеология, тоталитарлық режим және экономика 8 сынып

Нацизм идеологиясы Гитлердің «Майн кампф» кітабында баяндалды: адамдарды «жоғары» және «төмен» нәсілдерге бөлу, антисемитизм, коммунизм мен демократияны жек көру, Шығыста «өмір сүру кеңістігін» жаулап алу, фюрерлік қағидат (көсемге сөзсіз бағыну). Рейхстаг өртенгеннен (1933 ж. 27 ақпан) кейін коммунистер тұтқындалды; рейхстаг үкіметке парламентсіз заң шығаруға мүмкіндік берген төтенше өкілеттіктер туралы заң қабылдады. 1933 жылдың жазына қарай НСДАП-тан басқа барлық партияларға тыйым салынып, кәсіподақтар таратылды. «Ұзын пышақтар түнінде» (1934) Гитлер өз партиясындағы бәсекелестерімен есеп айырысты, ал Гинденбург қайтыс болғаннан кейін фюрер болды. 1935 жылғы Нюрнберг нәсілдік заңдары еврейлерді азаматтық құқықтардан айырды, 1938 жылы «Хрусталь түні» погромы болды. Террорды гестапо, СС және концлагерьлер қамтамасыз етті.

Әлеуметтік-экономикалық саясат: мемлекет жеке меншікті сақтай отырып, экономиканы бақылауға алды. 1933 жылғы жұмыссыздықты қысқарту туралы заңдар қоғамдық жұмыстарды — автобандар мен тұрғын үй құрылысын өрістетті; жастарға еңбек міндеткерлігі енгізілді; кәсіподақтардың орнына Герман еңбек майданы құрылды. 1936 жылдан бастап экономиканы соғысқа дайындау жөніндегі Герингтің төртжылдық жоспары жүзеге асты. Әскери тапсырыстар мен қарулану арқасында 1937–1938 жылдарға қарай жұмыссыздық жойылуға жақын болды — бірақ экономика әскери сипат алды.

Басқыншылық сыртқы саясат: 1933 жылы Германия Ұлттар Лигасынан шықты, 1935 жылы Саарды қайтарып, жалпыға бірдей әскери міндеткерлік енгізді, 1936 жылы Рейн аймағына әскер кіргізді, 1938 жылы Австрия мен Судетті қосып алды, 1939 жылы Чехияны басып алып, Польшаға шабуыл жасады (толығырақ — 28-тақырып).

Италия: фашистер билікте 8 сынып

Италия жеңімпаздар қатарында болғанымен, ештеңе дерлік алмады («кемтар жеңіс»). Жұмыссыздық, инфляция, 1919–1920 жылдары жұмысшылардың фабрикаларды, шаруалардың жерлерді басып алуы («қызыл екі жылдық») меншік иелерін үрейлендірді. 1919 жылы бұрынғы социалист Бенито Муссолини «Күрес одақтарын» (фашио ди комбаттименто), 1921 жылы Ұлттық фашистік партияны құрды. «Қара көйлектілердің» жасақтары кәсіподақтар мен солшылдарды талқандады.

1922 жылғы қазанда фашистер «Римге жорық» ұйымдастырып, король Виктор Эммануил III Муссолиниді премьер-министр етіп тағайындады. 1924 жылы социалист Джакомо Маттеотти парламентте сайлаудың бұрмаланғанын әшкерелеп, фашистердің қолынан қаза тапты. «Маттеотти дағдарысы» басталды: оппозициялық депутаттар наразылық ретінде парламенттен шықты («Авентин блогы»), бірақ бұқараны көтере алмады, Муссолини билікте қалды. Бұл демократиялық күштердің фашизмге қарсы басты күресі болды.

Ішкі саясат: 1926 жылғы «төтенше заңдар» фашистік партиядан басқа барлық партияларға тыйым салды; Муссолини «дуче» (көсем) болды; кәсіподақтардың орнына корпорациялар құрылды (корпоративтік мемлекет); 1929 жылғы Латеран келісімдері мемлекетті Рим Папасымен татуластырды (Ватикан құрылды). Сыртқы саясат: «Ұлы Рим империясы» туралы арман, Эфиопияны басып алу (1935–1936), Испанияда Франкоға көмек, Германиямен одақ («Берлин — Рим осі», 1936), Албанияны басып алу (1939).

Испания: революция, Халықтық майдан және азамат соғысы 8 сынып

1931 жылы Испанияда буржуазиялық-демократиялық революция болды: король Альфонс XIII елден кетіп, республика жарияланды. Республикашылдар шіркеуді мемлекеттен бөліп, аграрлық реформа мен әскер реформасын бастады, Каталонияға автономия берді. 1936 жылғы ақпандағы сайлауда Халықтық майдан (социалистер, коммунистер, республикашылдар, анархистер) жеңді, бұл помещиктерді, шіркеу мен генералдарды үрейлендірді.

1936 жылғы 17–18 шілдеде генерал Франсиско Франко әскери бүлік көтерді — 1936–1939 жылдардағы азамат соғысы басталды. Германия (1937 жылы Герника қаласын бомбалаған «Кондор» легионы) мен Италия (50 мыңға жуық солдат) бүлікшілерге ашық көмектесті — бұл фашистік интервенция болды. Англия мен Франция «араласпау» саясатын жүргізіп, республиканы іс жүзінде қарусыз қалдырды; республикаға КСРО (қару, әскери кеңесшілер) көмектесті.

50-ден астам елден келген 35–40 мыңға жуық ерікті интернационалдық бригадаларда соғысты; олардың «Но пасаран!» («Олар өтпейді!») ұраны Мадридті қорғау кезінде естілді. Интербригадалар фашизмге қарсы халықаралық күрестің символына айналды, бірақ 1938 жылы олар шығарылды. 1939 жылғы наурызда Мадрид құлап, Испанияда «каудильо» Франконың 1975 жылы қайтыс болғанға дейін созылған диктатурасы орнады. Германия мен Италия үшін Испания дүниежүзілік соғыс алдында қару сынайтын полигонға айналды.