Ежелгі Греция, Ежелгі Рим, Ескендір Зұлқарнайын империясы, Парсы

Тақырыпты талдау

Грек полистері: Афина және Спарта 5 сынып

Грекия — Балқанның оңтүстігіндегі жағалауы тілімделген, аралдары көп таулы ел. Таулар оны шағын алқаптарға бөлгендіктен, бір патшалық емес, жүздеген полис пайда болды. Гректер жүзім, зәйтүн өсірумен, саудамен және теңізде жүзумен айналысты, бүкіл Жерорта және Қара теңіз бойында отарлар құрды (б.з.б. VIII–VI ғғ.). Ең көне өркениеттер — Крит (Минос патша) мен Микены (Гомердің «Илиада» және «Одиссея» дастандарындағы Трояға жорық).

Афина демократияға жол жүріп өтті: Солон (б.з.б. 594 ж.) борыштық құлдықты жойды, Клисфен тұрғылықты жері бойынша бөлуді енгізді, ал Перикл тұсында (б.з.б. V ғ.) «алтын ғасыр» басталды: кедейлер де мемлекетке қызмет ете алуы үшін лауазымды адамдарға жалақы төленді. Жоғарғы билік — халық жиналысы, бірақ тек ересек еркін ер-афиналықтар ғана азамат болды; әйелдердің, құлдардың және метектердің (келімсектердің) құқығы болмады.

Спарта — әскери лагерь. Оны екі патша және ақсақалдар кеңесі (герусия) басқарды. Спартиаттарды 7 жастан жауынгер етіп тәрбиеледі, жерді құқықсыз илоттар өңдеді. Афина мен Спартаның бәсекелестігі Пелопоннес соғысына (б.з.б. 431–404 жж.) ұласып, онда Спарта жеңді, бірақ екі тарап та әлсіреді.

Ахеменидтердің Парсы империясы және грек-парсы соғыстары 5, 10–11 сынып

Парсы державасын II Ұлы Кир (б.з.б. 550 ж. бастап) құрды: ол Мидияны, Лидияны және б.з.б. 539 ж. Вавилонды бағындырды. Б.з.б. 530 ж. Кир сақтарға туыс Орта Азия көшпелілері — массагеттерге қарсы жорықта қаза тапты; Геродот бойынша оларды Томирис патшайым басқарды. Кирдің ұлы Камбиз Египетті жаулап алды (б.з.б. 525 ж.).

I Дарий (б.з.б. 522–486 жж.) жаулап алынған жерлерді берік империяға айналдырды: оны 20 сатрапияға бөлді, бірыңғай салық пен дарик алтын теңгесін енгізді, Сузадан Сардқа дейін почта бекеттері бар «патша жолын» салды, Персепольді астана етті. Дарий сақтармен де соғысты; Бехистун жазуында тұтқынға түскен сақ көсемі Скунха аталады. Парсылар діни төзімділік саясатын жүргізді; олардың діні — зороастризм.

Б.з.б. 500 ж. Кіші Азиядағы грек қалалары көтеріліп, Афина оларға көмектесті — осылай грек-парсы соғыстары (б.з.б. 500–449 жж.) басталды. Мильтиад бастаған афиналықтар Марафонда жеңді (б.з.б. 490 ж.); Леонид патшаның 300 спартандығы Фермопилде қаза тапты (б.з.б. 480 ж.), ал Фемистокл флоты парсыларды Саламинде талқандады. Гректер тәуелсіздігін сақтап қалды, ал Афина Делос теңіз одағын басқарды.

Ежелгі Грекия мәдениеті 5 сынып

Гректер Олимп құдайлары — Зевсті, Афинаны, Аполлонды, Посейдонды қастерледі. Зевстің құрметіне б.з.б. 776 ж. бастап төрт жылда бір рет Олимпиада ойындары өтті: ойын кезінде бітім жарияланды. Афинада театр туды (Эсхил, Софокл, Еврипидтің трагедиялары, Аристофанның комедиялары), Акропольде Парфенон ғибадатханасы салынды.

Философия мен ғылым: Сократ ақиқатты сұхбатта іздеуге үйретті, Платон Академия ашып, «мінсіз мемлекетті» сипаттады, Аристотель — энциклопедист ғалым және Александр Македонскийдің ұстазы. Геродот — «тарихтың атасы», Пифагор мен Евклид — математиктер, Гиппократ — «медицинаның атасы», Архимед — физик әрі өнертапқыш, Демокрит бәрі атомдардан тұрады деп үйретті.

Александр Македонский империясы 5, 10–11 сынып

Грекияның солтүстігіндегі Македония II Филипп патша тұсында күшейді: ол фаланга құрып, б.з.б. 338 ж. Херонеяда грек полистерін бағындырды. Оның ұлы, Аристотельдің шәкірті Александр (б.з.б. 336–323 жж. билеген) б.з.б. 334 ж. Парсыға қарсы жорық бастады: Граник (334), Исс (333) және Гавгамела (331) маңындағы жеңістер Ахеменидтер державасын жойды. Египетте ол Александрияны негіздеді.

Орта Азияда Александр үш жыл бойы (б.з.б. 329–327 жж.) Спитамен бастаған соғдылар мен сақтармен соғысты — бұл бүкіл жорықтағы ең табанды қарсылық болды. Содан соң ол Үндістанға дейін жетті (Гидасп шайқасы, б.з.б. 326 ж.), бірақ шаршаған әскер әрі қарай жүруден бас тартты. Александр б.з.б. 323 ж. Вавилонда 32 жасында қайтыс болды.

Мұрагер болмағандықтан, қолбасшылар-диадохтар империяны бөліп алды: Египет — Птолемейлерге, Азия — Селевкидтерге, Македония — Антигонидтерге. Эллинизм басталды: грек тілі мен мәдениеті Шығысқа тарады, ал Шығыс гректерге әсер етті. Ғылымның орталығы Мусейоны, кітапханасы және Фарос шамшырағы бар Александрия болды.

Рим: патшалардан республикаға және әлемдік жаулап алуларға 5 сынып

Рим Апеннин түбегінде негізделді (аңыз бойынша — б.з.б. 753 ж. Ромул). Алғашында патшалар биледі, бірақ б.з.б. 509 ж. римдіктер соңғы патша Тарквиний Тәкаппарды қуып, республика орнатты. Оны бір жылға сайланатын екі консул, ақсүйектерден құралған сенат және халық жиналысы басқарды. Плебейлер патрицийлермен ұзақ күресіп, халық трибундарын сайлау құқығына және заңдарды жазып бекітуге (XII кесте заңдары) қол жеткізді.

Рим Италияны бағындырып, кейін Пун соғыстарында (б.з.б. 264–146 жж.) карфагендік қолбасшы Ганнибалдың жеңістеріне (Канн шайқасы, б.з.б. 216 ж.) қарамастан Карфагенді талқандады. Содан соң Грекия, Македония, Сирия, Египет құлады — Жерорта теңізі «рим көліне» айналды. Жаулап алулар көптеген құл әкелді: б.з.б. 74–71 жж. гладиатор Спартактың көтерілісі Италияны қамтыды, бірақ Красс оны басып тастады.

Республика алып державаны басқаруға шамасы келмей, азамат соғыстары басталды. Юлий Цезарь Галлияны жаулап, өмірлік диктатор болды, бірақ б.з.б. 44 ж. өлтірілді. Оның мұрагері Октавиан қарсыластарын жеңіп, б.з.б. 27 ж. «Август» атағын алды — республика империяға айналды.

Рим империясы және христиандық 5, 10–11 сынып

Б.з. I–II ғғ. империя гүлденді («Рим бейбітшілігі»): жолдар, акведуктар, Колизей, рим құқығы, латын тілі. Рим империясы Парсы империясы мен Александр империясымен қатар ежелгі дәуірдегі әлемдік империяның классикалық мысалы: орасан зор аумақ, көп халық, бірыңғай билік пен әскер.

Б.з. I ғ. Палестинада христиандық — Иса Мәсіхтің жақынды сүю және Құдай алдында барлығының теңдігі туралы ілімі пайда болды. Алғашында христиандар қудаланды, бірақ Ұлы Константин император 313 ж. Милан жарлығымен христиандыққа рұқсат берді, ал 330 ж. астананы Константинопольге көшірді. I Феодосий тұсында христиандық мемлекеттік дінге айналды. III ғ. империяны дағдарыс шайқады, ал оның құлауы келесі тақырыпта қарастырылады.