Еуропадағы тоталитарлық режимдер
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
1920–1930 жылдары Еуропада тоталитарлық режимдер пайда болды — бір партия мен көсем бәрін: экономиканы, идеологияны, мәдениетті және адамдардың жеке өмірін бақылайтын мемлекеттер. Олар — Муссолинидің фашистік Италиясы, Гитлердің нацистік Германиясы (1933 жылдан) және И. В. Сталин тұсындағы КСРО. КСРО-да тоталитаризм жеделдетілген индустрияландыру, күштеп ұжымдастыру және 1937–1938 жылдардағы жаппай қуғын-сүргін арқылы қалыптасты, оның тірегі ГУЛАГ лагерьлер жүйесі болды. 1930 жылдардың соңындағы сыртқы саясатта КСРО алдымен Гитлерге қарсы ұжымдық қауіпсіздікке ұмтылды, ал 1939 жылы Германиямен келісімге барды.Қарапайым тілмен
Тоталитарлық мемлекет бәрін директор шешетін алып мектепке ұқсайды: нені оқу, не оқу, кіммен дос болу, тіпті не ойлау керектігін де ол белгілейді, ал келіспегендерді қуады немесе жазалайды.
Үш режим
Муссолинидің Италиясы (1922 жылдан), Сталиннің КСРО-сы (түпкілікті 1930 жылдары), Гитлердің Германиясы (1933 жылдан). Идеологиялары әртүрлі, бірақ әдістері ұқсас: бір партия, көсемге табыну, қорқыныш.
Индустрияландыру
Сталин Батыс ғасырлар бойы жүріп өткен жолды 10 жылда жүріп өтуді ұйғарды. Бесжылдықтар Магниткені, Днепрогэсті, Түрксібті, Қарағанды көмір бассейнін салды — орасан күш жұмсау есебінен.
Ұжымдастыру
Шаруаларды колхоздарға күштеп айдап, «кулактарды» жер аударды. Нәтижесі — 1932–1933 жылдардағы сұмдық ашаршылық; Қазақстанда ол 1,5 млн-ға жуық адамның өмірін қиды.
Қуғын-сүргін және ГУЛАГ
1937–1938 жылдары жалған айыптармен 700 мыңға жуық адам атылды, миллиондаған адам ГУЛАГ лагерьлеріне жіберіліп, тегін жұмыс күшіне айналды.
Басты даталар
- 1922 ж.Италияда фашистердің билікке келуі («Римге жорық»)
- 1928–1932 жж.КСРО-дағы бірінші бесжылдық, жеделдетілген индустрияландырудың басталуы
- 1929 ж.«Ұлы бетбұрыс жылы»: жаппай ұжымдастырудың басталуы
- 1930 ж.Лагерьлердің бас басқармасының (ГУЛАГ) құрылуы
- 1932–1933 жж.КСРО-дағы жаппай ашаршылық (Қазақстанда — Ашаршылық)
- 1933 ж.Германияда фашистік диктатураның орнауы.
- 1934 ж.КСРО-ның Ұлттар Лигасына кіруі; С. М. Кировтың өлтірілуі
- 1936 ж.КСРО Конституциясының («сталиндік») қабылдануы
- 1937–1938 жж.Жаппай саяси қуғын-сүргін («Ұлы террор»)
- 1939–1940 жж.Кеңес-фин соғысы, КСРО-ның Ұлттар Лигасынан шығарылуы
Басты даталар (ЕНТ)
1933 жылғы 30 қаңтарда президент Гинденбург Гитлерді рейхсканцлер етіп тағайындады. Бірнеше ай ішінде нацистер басқа партиялар мен кәсіподақтарға тыйым салып, цензура мен концлагерьлер енгізді — Германияда тоталитарлық режим, «Үшінші рейх» орнады.
Ұғымдар мен терминдер
- Тоталитаризм
- Мемлекеттің қоғам өмірінің барлық салаларын толық бақылайтын саяси режимі: бір партия, біртұтас идеология, көсемге табыну, жаппай террор.
- Жеке басқа табыну
- Көсемді құдайдай дәріптеу, барлық табысты соған телу және оны мінсіз деп санау.
- Индустрияландыру
- Ірі машиналы өнеркәсіпті құру; КСРО-да ауыл есебінен бесжылдық жоспарлар бойынша жеделдетіп жүргізілді.
- Ұжымдастыру
- Шаруа қожалықтарын колхоздарға біріктіру; КСРО-да күштеп жүргізіліп, кәмпескемен және «кулактарды» тап ретінде жоюмен қатар жүрді.
- ГУЛАГ
- Лагерьлердің бас басқармасы — миллиондаған тұтқын, соның ішінде саяси тұтқындар ұсталған еңбекпен түзеу лагерьлерінің жүйесі.
- Номенклатура
- Жоғарыдан тағайындалатын партиялық-мемлекеттік басшылар тобы; кеңес қоғамының билеуші топтары.
- Ұжымдық қауіпсіздік
- Шарттар мен Ұлттар Лигасы арқылы басқыншыға бірлесіп тойтарыс беру идеясы; оны сыртқы істер халық комиссары М. М. Литвинов алға тартты.
Тақырыпты талдау
Тоталитарлық режим дегеніміз не 8 сынып
«Тоталитаризм» сөзі латынның totalis — «бүкіл, тұтас» сөзінен шыққан. Белгілері: мемлекетпен біте қайнасқан жалғыз билеуші партия; табынушылықпен қоршалған көсем; жалғыз дұрыс деп саналатын идеология (коммунизм, фашизм, нацизм); БАҚ, мектеп және мәдениет үстінен толық бақылау; барлығын қамтитын бұқаралық ұйымдар (пионерлер мен комсомол, гитлерюгенд); құпия полиция және «жауларға» қарсы террор; экономиканы мемлекеттік бақылау.
Еуропада үш тоталитарлық режим қалыптасты: Италиядағы фашистік (Муссолини, 1922), КСРО-дағы коммунистік (Сталин, түпкілікті 1930 жылдары) және Германиядағы нацистік (Гитлер, 1933). Олардың пайда болуына Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары, экономикалық дағдарыстар, ретсіздіктен қорқу және адамдардың «мықты қолды» аңсауы себеп болды. Айырмашылығы: КСРО-да жеке меншік жойылды, ал Италия мен Германияда бизнес сақталып, мемлекетке бағындырылды.
Сталин және КСРО-дағы тоталитаризмнің қалыптасуы 8 сынып
Лениннің қайтыс болуынан (1924) кейін билік үшін күресте Сталин бәсекелестерін — Троцкийді, Зиновьевті, Каменевті, Бухаринді шеттетті. 1920 жылдардың соңында ол ЖЭС-тен бас тартып, «ұлы секіріс» бағытын ұстанды. Билік БК(б)П ОК Саяси бюросы мен жеке Сталиннің қолына шоғырланды; бәрі жоғарыдан бұйрықпен шешілетін әкімшіл-әміршіл жүйе қалыптасты.
1936 жылғы Конституция «социализмнің жеңісін» жариялап, демократиялық құқықтарды бекітті, бірақ іс жүзінде олар сақталмады. Сталинге табыну бәріне сіңді: оны «халықтар көсемі» және «әке» деп атады. Өнерде социалистік реализм үстемдік етті — өмірді партиялық нұсқаулар бойынша «болуға тиіс» қалпында бейнелеу.
Индустрияландыру және ұжымдастыру 8 сынып
Индустрияландыру бесжылдық жоспарлар бойынша жүрді: бірінші бесжылдық (1928–1932), екінші (1933–1937). Қаражат ауылдан, астық пен шикізатты шетелге сатудан, халықтан алынған қарыздардан және тұтқындар еңбегінен алынды. Магнитогорск пен Кузнецк металлургия комбинаттары, Днепрогэс, Сталинград және Харьков трактор зауыттары, Түрксіб (1930), Қазақстанда — Қарағанды көмір бассейні, Балқаш мыс қорыту комбинаты салынды. КСРО индустриялық державаға айналды, бірақ төмен өмір деңгейі мен мәжбүрлі еңбек есебінен.
Ұжымдастыру: 1929 жылы («ұлы бетбұрыс жылы») шаруаларды колхоздарға жаппай біріктіру басталды. Ауқатты шаруаларды («кулактарды») кәмпескелеп — мүлкін тартып алып, жер аударды. Шаруалар қарсылық көрсетіп, малын сойды. Жоспар бойынша астық пен малды тартып алу 1932–1933 жылдары Украинада, Солтүстік Кавказда, Еділ бойында және әсіресе Қазақстанда жаппай ашаршылыққа әкелді: көшпелілерді күштеп отырықшыландыру мен тәркілеу 1,5 млн-ға жуық қазақты қырды, жүздеген мың адам шетелге көшіп кетті.
Әлеуметтік құрылым және қуғын-сүргін 8 сынып
Ресми түрде кеңес қоғамы «екі дос тап» — жұмысшылар мен колхозшы шаруалардан және зиялылар «жігінен» тұрды. Шын мәнінде жоғарыда артықшылықтары бар партиялық номенклатура, ал төменде құқықсыз колхозшылар (төлқұжатсыз, ауылдан кете алмайтын) мен миллиондаған тұтқын болды. Жаппай урбандалу жүрді: шаруалар құрылыстарға кетіп, жұмысшыға айналды.
Террорды күшейтуге 1934 жылы С. М. Кировтың өлтірілуі сылтау болды. 1937–1938 жылдары жаппай саяси қуғын-сүргін («Ұлы террор», ІІХК халық комиссары Н. И. Ежовтың атымен «ежовщина») жүрді: ескі большевиктерге қарсы көрнекі соттар, әскерді тазалау (маршалдар Тухачевский, Блюхер, Егоров және т.б. қуғын-сүргінге ұшырады), тізімдер мен «лимиттер» бойынша тұтқындау. Екі жылда 1,5 млн-ға жуық адам тұтқындалып, оның 700 мыңға жуығы атылды. Қазақстанда Алаш қайраткерлері — А. Байтұрсынұлы, Ә. Бөкейханов, сондай-ақ Т. Рысқұлов, С. Сейфуллин және басқа көптеген адам қаза тапты (М. Дулатұлы бұдан ертерек, 1935 жылы лагерьде қайтыс болды).
ГУЛАГ жүйесі (Лагерьлердің бас басқармасы, 1930 жылы құрылған, 1934 жылдан ІІХК құрамында) жүздеген лагерьді біріктірді. Тұтқындар каналдар мен темір жолдар салып, көмір мен алтын өндірді. Қазақстан аумағында Қарлаг, АЛЖИР (Отанын сатқандар әйелдерінің Ақмола лагері), Степлаг орналасты; мұнда тұтас халықтар жер аударылды.
XX ғасырдың 30-жылдарының соңындағы Кеңес үкіметінің сыртқы саясаты 8 сынып
Гитлер билікке келгеннен кейін КСРО ұжымдық қауіпсіздік саясатына бет бұрды (халық комиссары М. М. Литвинов): 1934 жылы Ұлттар Лигасына кірді, 1935 жылы Франциямен және Чехословакиямен өзара көмек туралы шарттар жасады, 1936–1939 жылдары Испания республикасына көмектесті. Қиыр Шығыста Қызыл Армия жапондарға Хасан көлінің маңында (1938) және Халхин-Гол өзенінде (1939) тойтарыс берді.
КСРО-сыз жасалған 1938 жылғы Мюнхен келісімі Сталиннің Англия мен Францияға деген сенімін жойды. 1939 жылдың жазында Мәскеуде олармен келіссөздер тұйыққа тірелді, 1939 жылғы 23 тамызда КСРО Германиямен ықпал аймақтарын бөлу туралы құпия хаттамасы бар шабуылдаспау туралы пактіге (Молотов — Риббентроп пактісі) қол қойды. Осыдан кейін КСРО Польшаның шығыс аудандарын басып алды (1939 ж. қыркүйек), Финляндиямен соғыс бастады (1939–1940), сол үшін Ұлттар Лигасынан шығарылды, ал 1940 жылы Балтық елдері мен Бессарабияны қосып алды.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Фашизм (Италия) мен нацизм (Германия) — оңшыл тоталитарлық режимдер, сталинизм — солшыл; тоталитаризм белгілері ортақ, бірақ КСРО-да жеке меншік болмады.
- «Ұлы бетбұрыс жылы» — 1929 (жаппай ұжымдастырудың басталуы), ал Ұлы террор — 1937–1938. 1932–1933 жылдардағы ашаршылықпен шатастырмаңыз.
- Ұжымдық қауіпсіздік — Литвиновтың саясаты (1934–1939), Германиямен пактіге Молотов қол қойды (1939).
- КСРО Ұлттар Лигасына 1934 жылы кірді, ал Финляндиямен соғыс үшін 1939 жылы шығарылды — бұл екі түрлі оқиға.
Есте сақта
Тоталитаризм = бір партия + көсем + идеология + қорқыныш; КСРО: бесжылдықтар (1928) → колхоздар (1929) → ашаршылық (1932–33) → террор (1937–38) → ГУЛАГ.
Өзіңді тексер
- Көсемге табыну
- Бір идеологияның монополиясы
- Көппартиялылық және еркін сайлау
- Жаппай террор
Жауабын көрсету
Көппартиялылық және еркін сайлау Тоталитаризм көппартиялылықты жояды: бір партия билейді.
- 1924
- 1929
- 1934
- 1937
Жауабын көрсету
1929 1929 жылы жаппай ұжымдастыру мен жеделдетілген индустрияландыру басталды.
- АЛЖИР
- Соловки
- Дальлаг
- Бамлаг
Жауабын көрсету
АЛЖИР АЛЖИР — Отанын сатқандар әйелдерінің Ақмола лагері, қазіргі Астананың маңында.
- В. М. Молотов
- Н. И. Ежов
- Л. Д. Троцкий
- М. М. Литвинов
Жауабын көрсету
М. М. Литвинов Литвинов басқыншыларға қарсы Англиямен және Франциямен одақ құруға ұмтылды; 1939 жылғы мамырда оны Молотов алмастырды.
- 1934 жылы С. М. Кировтың өлтірілуі
- 1924 жылы Лениннің қайтыс болуы
- Ұлттар Лигасына кіру
- Мюнхен келісіміне қол қою
Жауабын көрсету
1934 жылы С. М. Кировтың өлтірілуі 1934 жылғы желтоқсанда Киров өлтірілгеннен кейін жаппай террорға жол ашқан төтенше заңдар қабылданды.