Ғұндардың жорықтары, Ұлы қоныс аудару, Батыс Рим империясының құлауы

Тақырыпты талдау

Рим империясы неліктен әлсіреді 6 сынып

III ғ. империяны дағдарыс шарпыды: жарты ғасырда 20-дан астам «солдат императорлары» ауысты, сауда құлдырады, ақша құнсызданды. Құлдар азайды (ірі жаулап алулар болмады), құл еңбегі тиімсіз болып шықты, сондықтан ірі жер иелері жерді заң бойынша учаскелерге бекітілген колондарға жалға берді. Қалалар кедейленіп, салықтар өсті, адамдар салық жинаушылардан қашты.

Әскер барған сайын жалдамалы германдармен толықты, ал олардың көсемдері рим қолбасшылары болды. Империяны бір орталықтан қорғау және басқару қиынға соқты: Диоклетиан тең билеушілерді енгізді, Константин 330 ж. астананы Константинопольге көшірді. 395 ж. I Феодосий император өлер алдында империяны ұлдарына бөліп берді: Аркадийге — Шығыс, Гонорийге — Батыс. Шығыс бай болып, аман қалды (Византия), Батыс әлсіз еді.

Ғұндар: Азия даласынан Еуропаға 6, 10–11 сынып

Көптеген ғалымдар ғұндарды Қытайдың солтүстігіндегі көшпелі держава — гүлденуі Мөде шаньюйдің билігіне (б.з.б. III–II ғғ.) тұспа-тұс келген хуннумен байланыстырады. Қытаймен және сяньбилермен соғыстардың салдарынан держава ыдырап, солтүстік ғұндардың бір бөлігі б.з. II ғ. батысқа кетті. Олар екі ғасырдай Қазақстан мен Арал маңы даласында жергілікті тайпалармен араласып өмір сүрді — сондықтан ғұндар түркі халықтарының, соның ішінде қазақтардың да ата-бабаларының бірі саналады.

370-жылдары ғұндар Еділден өтіп, алан тайпаларын талқандады, ал 375 ж. Қара теңіз маңындағы Германарих корольдің остгот мемлекетін жеңді. Ғұндардан құтылу үшін вестготтар Рим империясынан баспана сұрады; рим шенеуніктерінің қысымы олардың көтерілісін тудырып, 378 ж. Адрианопольде готтар рим әскерін талқандап, Валент императорды өлтірді.

Ғұндардың күші — жеңіл атты әскер, құрама садақ, жылдам шабуылдар, жалған шегіну. V ғ. басында олардың державасының орталығы Паннонияға (қазіргі Венгрия) ауысты.

Аттила және Каталаун шайқасы 6, 10–11 сынып

Ғұндар Аттила тұсында (434–453 жж.; 445 ж. дейін ағасы Бледамен бірге билеген) құдіреттің шыңына жетті. Оның державасы Рейннен Еділге дейін созылды, оған герман және басқа тайпалар бағынды. Аттила Балқанды ойрандап, Шығыс Рим империясын алтынмен орасан зор алым төлеуге мәжбүр етті. Римдіктер оны «Құдайдың қамшысы» деп атады.

451 ж. Аттила Галлияға аттанды. Каталаун даласында (Францияның солтүстік-шығысы) оған қарсы рим қолбасшысы Аэций және шайқаста қаза тапқан I Теодорих корольдің вестготтары шықты. Шайқас ежелгі дәуірдегі ең қанды шайқастардың бірі болды; Аттила шегінді, бірақ талқандалған жоқ. 452 ж. ол Италияға басып кіріп, Аквилея мен Миланды ойрандады, бірақ Рим папасы I Леонмен келіссөзден кейін (әрі әскердегі індетке байланысты) кетіп қалды.

453 ж. Аттила кенеттен қайтыс болды. Оның ұлдары билік үшін күресе бастады, бағынышты германдар көтеріліп (Недао өзеніндегі шайқас, 454 ж.), ғұн державасы тез ыдырады. Алайда ғұндар берген серпін Еуропа картасын қайтымсыз өзгертіп үлгерді.

Халықтардың ұлы қоныс аударуы және Батыстың құлауы 6, 10–11 сынып

Халықтардың ұлы қоныс аударуы (IV–VII ғғ.) — тайпалардың жаппай қозғалысы: германдар (готтар, вандалдар, франктер, бургундтар, англдар, сакстар, лангобардтар), ғұндар, кейін славяндар мен аварлар. Варварлар жаңа жерлер іздеді, көршілерінен қашты және империяның байлығына ұмтылды.

Батыс империя бөлшектеніп құлады: 410 ж. Аларихтің вестготтары 800 жылда алғаш рет Римді алды, вандалдар Солтүстік Африканы басып алып, 455 ж. Римді тонады. Императорлар герман әскербасыларының қуыршағына айналды. 476 ж. жалдамалы әскер көсемі Одоакр соңғы император — жас Ромул Августулды тақтан тайдырып, императорлық билік белгілерін Константинопольге жіберді. Бұл күн Батыс Рим империясының құлауы, антика дәуірінің соңы және Орта ғасырлардың басы саналады.

Қорытынды: ғұн жорықтары — Римнің құлауының басты сыртқы факторларының бірі, ал ішкі себептері — экономикалық дағдарыс, әскер мен биліктің әлсіреуі. Батыстың орнында варвар корольдіктері пайда болды: вестготтар (Испания), остготтар (Италия, Теодорих король), вандалдар (Солтүстік Африка), бургундтар, франктер (Галлия, Хлодвиг) және англосакстар (Британия). Шығыс Рим империясы — Византия тағы мың жылға жуық өмір сүрді.