Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі КСРО

Тақырыпты талдау

Соғыстан кейінгі қалпына келтіру және жүйенің нығаюы 9 сынып

КСРО соғыста 27 млн-ға жуық адамынан айырылды, 1710 қала мен 70 мыңнан астам ауыл қирады. Төртінші бесжылдық (1946–1950) өнеркәсіпті жұмылдыру, тұтқындар мен неміс әскери тұтқындарының еңбегі, репарациялар және ауылдан қаражат сығу есебінен қалпына келтірді. 1947 жылы карточкалар жойылып, ақша реформасы жүргізілді. 1949 жылы атом бомбасы жасалды. Бірақ колхозшылар тегінге жуық жұмыс істеді, 1946–1947 жылдары ашаршылық болды.

Әкімшіл-әміршіл жүйе нығайды: Сталинге табыну шыңына жетті. Жаңа қуғын-сүргін басталды — «ждановщина» (жазушылар А. Ахматова мен М. Зощенконы қудалау, 1946 ж.), «Ленинград ісі», «космополитизммен» күрес, «дәрігерлер ісі» (1953 ж.). Қазақстанда ғалымдар мен жазушылар қудаланды (Е. Бекмаханов, М. Әуезов); мұнда халықтар — шешендер, ингуштар, немістер, корейлер және т.б. жер аударылды.

«Хрущев жылымығы» (1953–1964) 9 сынып

Сталин қайтыс болғаннан (1953 ж. 5 наурыз) кейін Л. П. Берия тұтқындалып, атылды, билікке Н. С. Хрущев келді. 1956 жылғы ақпанда КОКП XX съезінде ол «Жеке басқа табыну және оның салдары туралы» жабық баяндама жасады: қуғын-сүргін құрбандарын ақтау, ГУЛАГ тұтқындарын босату, жер аударылған халықтарды қайтару, цензураны әлсірету («жылымық» әдебиеті) басталды.

Экономикалық реформалар: тың және тыңайған жерлерді игеру (1954 жылдан; Қазақстанда 25 млн гектардан астам жер жыртылып, жаңа қалалар мен совхоздар салынды), салалық министрліктерді халық шаруашылығы кеңестерімен (совнархоздармен) алмастыру (1957), тұрғын үйді жаппай салу («хрущевкалар»), колхозшыларға зейнетақы. Ғылымның табыстары: алғашқы АЭС (1954), серік (1957), Гагариннің ұшуы (1961). Бірақ реформалар жүйесіз әрі волюнтаристік болды: жүгері науқаны, қосалқы шаруашылықтарды шектеу, бағаның өсуі және Новочеркасскіде жұмысшыларды ату (1962). 1964 жылғы қазанда Хрущевті серіктестері орнынан алды.

«Тоқырау» дәуірі және реформалардың сәтсіздік себептері 9 сынып

Л. И. Брежнев (1964–1982) тұсында Министрлер Кеңесінің төрағасы А. Н. Косыгин 1965 жылғы экономикалық реформаны бастады: кәсіпорындарға көбірек дербестік, пайданы есепке алу, материалдық ынталандыру. Сегізінші бесжылдық (1966–1970) ең табысты болды, бірақ 1960 жылдардың соңына қарай реформа тоқтатылды: партия аппараты бақылаудың әлсіреуінен қорықты. 1977 жылғы Конституция «дамыған социализмді» жариялап, КОКП-ның басшылық рөлін бекітті.

«Тоқырау» белгілері (1960 жылдардың II жартысы — 1980 жылдардың ортасы): өсу қарқынының төмендеуі, технологиялардағы (компьютерлер) артта қалушылық, тауар тапшылығы мен кезектер, мұнай мен газ экспортына және астық импортына тәуелділік, орасан әскери шығыстар, басшылықтың қартаюы, сыбайлас жемқорлық, «көлеңкелі экономика», өзгеше ойлайтындарды қудалау (диссиденттер А. Сахаров, А. Солженицын). Ауғанстандағы соғыс (1979–1989) елді титықтатты.

Реформалардың сәтсіздікке ұшырау себептері: олар негіздерді — мемлекеттік меншік пен жоспарлы жүйені қозғамады; нарықтық ынталандыру мен бәсекелестік болмады; бюрократия өзгерістерге қарсылық көрсетті; 1970 жылдардағы мұнайдың жоғары бағасы реформаларды кейінге қалдыруға мүмкіндік берді; қарулану жарысы ресурстарды жұтты.

Қайта құру және «жаңа ойлау» (1985–1991) 9 сынып

1985 жылы КОКП ОК Бас хатшысы болып М. С. Горбачев сайланды. Алдымен «жеделдету», содан кейін Қайта құру жарияланды. Жариялылық өткен туралы шындықты ашып, цензура әлсіреді; 1989 жылы халық депутаттарының алғашқы баламалы сайлауы өтті, 1990 жылы Конституцияның КОКП-ның басшылық рөлі туралы 6-бабы жойылып, Горбачев КСРО Президенті болды. Кәсіпорын және кооперативтер туралы заң нарық элементтерін енгізді, бірақ экономика бейберекет күйге түсті: тапшылық, инфляция, мұнай бағасының құлауы.

Сыртқы саясатта — «жаңа саяси ойлау» және ашықтыққа көшу: орта және кіші қашықтықтағы зымырандарды жою туралы шарт (1987), әскерлерді Ауғанстаннан шығару (1989), Шығыс Еуропаның істеріне араласудан бас тарту, Германияның бірігуіне келісім (1990), қырғи қабақ соғыстың аяқталуы. Ел ішінде ұлттық қақтығыстар тұтанды: Алматыдағы 1986 жылғы Желтоқсан оқиғалары (қазақ жастарының наразылығы), Қарабақ, Тбилиси, Баку, Вильнюс. 1990 жылы «егемендіктер шеруі» өтті; Қазақстан 1990 жылғы 25 қазанда Мемлекеттік егемендік туралы декларация қабылдады.

КСРО-ның ыдырауы 9 сынып

Горбачев Одақты жаңа одақтық шарт арқылы сақтап қалуға тырысты (1991 жылғы наурыздағы референдум). Оған қол қою қарсаңында, 1991 жылғы 19 тамызда басшылықтың консервативтік бөлігі ТЖМК (Төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитет) құрып, Горбачевті биліктен шеттетуге әрекеттенді. Б. Н. Ельцин мен мәскеуліктердің қарсылығының арқасында бүлік үш күнде сәтсіз аяқталды, бірақ одан кейін одақтық орталықтың билігі құлады, КОКП қызметі тоқтатылды, республикалар бірінен соң бірі тәуелсіздік жариялады. 1991 жылғы 29 тамызда Н. Ә. Назарбаевтың жарлығымен Семей ядролық сынақ полигоны жабылды.

1991 жылғы 8 желтоқсанда Ресей, Украина және Белоруссия басшылары Беловеж орманында КСРО-ның өмір сүруін тоқтататынын мәлімдеп, ТМД-ны құрды. 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялады. 1991 жылғы 21 желтоқсанда Алматыда 11 республика Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы декларацияға қол қойды. 25 желтоқсанда Горбачев отставкаға кетті. Ыдырау себептері: экономика мен әміршіл жүйенің дағдарысы, ұлттық қозғалыстардың өсуі, КОКП-ның әлсіреуі, одақтық және республикалық басшылықтың күресі, бүліктің сәтсіздігі.