Орта ғасырлар мен Қайта өрлеу дәуірінің мәдениеті

Тақырыпты талдау

Еуропаның ортағасырлық қалалары мен өнері 6 сынып

Қалалар X–XI ғасырларда қайта жанданады: қолөнер ауыл шаруашылығынан бөлінді, сауда жанданды. Қала тұрғындары (бюргерлер) сеньорлардан өзін-өзі басқару құқығын талап етті — «коммуналдық қозғалыс» осылай жүрді; «қала ауасы адамды азат етеді» деген мәтел пайда болды (қалада бір жыл бір күн тұрған қашқын шаруа азат болды). Қолөнершілер цехтарға (бірыңғай баға, сапа, бәсекеге тыйым), көпестер гильдиялар мен одақтарға бірікті, олардың ең ірісі — Ганза. Жәрмеңкелер мен банктер пайда болды. Университеттер құрылды: Болонья (1088), Париж (Сорбонна), Оксфорд, Кембридж, Прага (1348). Оларда «жеті еркін өнер» (грамматика, риторика, диалектика, арифметика, геометрия, астрономия, музыка), теология, құқық және медицина оқытылды, схоластика үстемдік етті (Фома Аквинский).

Өнер шіркеуге қызмет етті. Роман стилі (X–XII ғғ.): қалың қабырғалар, тар терезелер, жарты шеңберлі аркалар, храм бекініске ұқсайды. Готика стилі (XII–XV ғғ.): үшкір аркалар, нервюра-қабырғалар мен аркбутан-тіректер қабырғаны жұқа, ал терезелерді түрлі түсті витраждары мен «раушандары» бар алып етуге мүмкіндік берді — Париж құдай ана соборы (1163 ж. басталған), Кёльн және Шартр соборлары. Византияда — Константинопольдегі Әулие София соборы (VI ғ., Юстиниан), иконалар мен мозаикалар. Әдебиет — рыцарлық эпос («Роланд туралы жыр», «Нибелунгтер туралы жыр»), трубадурлар поэзиясы; дәуірлер тоғысында Данте Алигьери «Құдіретті комедияны» жазды.

Исламның пайда болуы және мұсылман әлемінің мәдениеті 6 сынып

Ислам VII ғасырда Арабияда пайда болды. Мұхаммед пайғамбар (570–632) шамамен 610 жылы Меккеде бір құдайға сенуді уағыздай бастады; 622 жылы хиджра — Мединеге қоныс аударды (мұсылман күнтізбесі осы жылдан басталады), 630 жылы мұсылмандар Меккені алды. Аяндар Құранға жинақталды. Сенімнің негізі — бес парыз: иман келтіру (шаһадат), намаз, ораза, зекет, Меккеге қажылық (хаж). Пайғамбар қайтыс болғаннан кейін Испаниядан Үнді өзеніне дейін созылған Араб халифаты құрылды; ислам сунниттер мен шииттерге бөлінді. Омейядтар (астанасы Дамаск) және Аббасидтер (Бағдад, 1258 ж. моңғолдар басып алғанға дейін) әулеттері.

VIII–XII ғасырлар — ислам мәдениетінің «алтын ғасыры». Бағдадта халиф әл-Мамун тұсында грек, парсы және үнді авторларын аударған «Даналық үйі» жұмыс істеді. 751 жылғы Талас шайқасынан кейін тұтқын қытайлар арқылы мұсылман әлеміне қағаз жасау өнері келді. Ғалымдар: әл-Хорезми («Алгебра», оның есімінен «алгоритм» сөзі шыққан), Ибн Сина (Авиценна, «Дәрігерлік ғылым каноны»), әл-Бируни (астрономия, география, Үндістан), Отырардан шыққан әл-Фараби — Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» (философия, музыка, «қайырымды қала» туралы ілім), Омар Хайям (рубаят ақыны, математик, күнтізбе), Ибн Рушд (Аверроэс, Аристотельге түсініктеме жазушы). Сәулет өнері: мұнаралы мешіттер, медреселер, кесенелер, арабеска-өрнек (мешіттерде адам бейнесін салуға тыйым салынған) — Кордовадағы мешіт, Гранададағы Альгамбра сарайы.

Шығыстың ортағасырлық мәдениеті 6 сынып

Түркі әлемі: Жүсіп Баласағұни «Құтадғу біліг» («Құтты білік», 1069) дастанын, Махмұд Қашқари түркілердің әлем картасы бар «Диуани лұғат ит-түрк» (1072–1074) сөздігін жазды. Қожа Ахмет Ясауи (XII ғ.) — сопылық ақын, «Диуани хикмет» авторы; оның Түркістандағы Әмір Темірдің бұйрығымен XIV ғасырдың соңында салынған кесенесі — ЮНЕСКО нысаны. Темірлер Самарқанды: Ұлықбек обсерваториясы (XV ғ.), Регистан, Бибі-Ханым мешіті.

Қытай әлемге төрт ұлы өнертабысты берді: қағаз, компас, оқ-дәрі және кітап басу (ксилография — тақтайдан басу; XI ғ. Би Шэннің жылжымалы әріптері); фарфор, тушьпен салынған кескіндеме және Тан дәуірінің поэзиясы (Ли Бо, Ду Фу). Үндістанда храмдар, кейін Ұлы Моғолдар тұсында Тәж-Махал (XVII ғ.) салынды. Жапонияда — синтоизм мен буддизм, самурайлардың «бусидо» кодексі, Но театры, жапон поэзиясы. Шығыс ұзақ уақыт ғылым мен техникада Еуропадан озып тұрды, көптеген білім Еуропаға дәл арабтар арқылы жетті.

Сауда, саяхаттар, Жібек жолы және Чжэн Хэ жорықтары 6 сынып

Ұлы Жібек жолы б.з.б. II ғасырда қытай елшісі Чжан Цяньның батысқа сапарынан кейін жұмыс істей бастады. Керуендер Қытайдан Шығыс Түркістан, Жетісу және Сырдария аңғары (Тараз, Испиджаб, Отырар, Сығанақ, Түркістан) арқылы Иранға, Сирияға және Византияға жүрді. Жібек, фарфор, қағаз, шай, дәмдеуіштер, асыл тастар, жылқы, аң терісі тасымалданды. Жол бойымен тек тауар ғана емес, діндер (буддизм, несториандық христиандық, манихейлік, ислам), технологиялар, тілдер, сондай-ақ аурулар (XIV ғасырдағы оба) тарады. XV–XVI ғасырларға қарай Моңғол империясының ыдырауы және теңіз жолдарының ашылуы салдарынан жол құлдырады.

Қолөнер мен сауда әлемді байланыстырды: Еуропада — Шампань жәрмеңкелері, Балтықтағы Ганза, Жерорта теңізіндегі итальяндық Венеция мен Генуя. Саяхатшылар: венециялық Марко Поло (1271–1295, Құбылай сарайында тұрған, «Әлемнің әралуандығы туралы кітап»), Плано Карпини мен Гийом Рубрук (XIII ғ. моңғолдарға барған елшілер), мароккалық Ибн Баттута (XIV ғ., шамамен 120 мың км), тверьлік көпес Афанасий Никитин («Үш теңіз асқан сапар», 1466–1472, Үндістан).

Мин әулетінің императоры Чжу Ди (Юнлэ) мұсылман-адмирал Чжэн Хэ басқарған флотты жіберді. 1405–1433 жылдары жеті экспедиция өтті: 250–300-ге дейін кеме және шамамен 27–28 мың адам, ең ірі «қазына кемелері» Колумбтың каравеллаларынан бірнеше есе үлкен болды. Флот Оңтүстік-Шығыс Азияда (Малакка, Ява), Үндістанда, Цейлонда, Парсы шығанағында (Ормуз), Арабияда және Шығыс Африкада (Малинди, Могадишо) болды; Африкадан Бейжің (Пекин) қаласына керік әкелінді. Мақсаттары — Мин құдіретін көрсету, көршілерден алым мен мойынсұнуды алу, сауданы дамыту. Бірақ Чжэн Хэ қайтыс болғаннан кейін жорықтар тоқтатылды: олар өте қымбат еді, сарайда оқшаулану жақтаушылары жеңді; кемелер бөлшектеліп, теңіз саудасы шектелді. Қытайдың алыс сапарларға техникасы еуропалықтардан бұрын болды, бірақ ол Португалия мен Испаниядай отаршыл держава болмады.

Қайта өрлеу дәуірі және гуманизм 6 сынып

Қайта өрлеу (Ренессанс) Италияда XIV ғасырда басталды: бай сауда қалалары (Флоренция, Венеция), меценаттар (Медичилер, Лоренцо Керемет), антикалық қирандылар мен қолжазбалар (әсіресе 1453 ж. Константинополь құлағаннан кейін). Гуманистер адамды, оның ақылы мен сұлулығын орталыққа қойды: Франческо Петрарка — «гуманизмнің атасы» (Лаураға арналған сонеттер), Джованни Боккаччо («Декамерон»), Никколо Макиавелли («Билеуші», 1513). Солтүстік Қайта өрлеу: Роттердамдық Эразм («Ақымақтықты мадақтау»), Томас Мор («Утопия», 1516), Франсуа Рабле («Гаргантюа мен Пантагрюэль»), Сервантес («Дон Кихот»), Шекспир («Гамлет», «Ромео мен Джульетта»).

Өнер: Джотто — Қайта өрлеудің бастаушысы; Брунеллески — Флоренциядағы собор күмбезі, сызықтық перспективаның ашылуы; Боттичелли («Венераның тууы»); «Жоғары Қайта өрлеудің алыптары» — Леонардо да Винчи («Мона Лиза», «Соңғы кешкі ас», машиналар сызбалары), Микеланджело Буонарроти («Давид» мүсіні, Сикстин капелласының төбесіндегі сурет), Рафаэль Санти («Сикстин мадоннасы»), Тициан (Венеция). Солтүстікте — Альбрехт Дюрер (гравюралар), Ян ван Эйк (майлы бояу кескіндемесі), Питер Брейгель, Иероним Босх. Идеялардың таралуына Иоганн Гутенбергтің кітап басу ісі көмектесті.

XVI–XVII ғасырлардағы ғылыми революция 6 сынып

Ортағасырлық әлем бейнесі Птолемейдің геоцентрлік жүйесіне сүйенді: Жер ортада, бәрі оны айналады. Николай Коперник (Польша) «Аспан сфераларының айналуы туралы» (1543) трактатында гелиоцентризмді дәлелдеді: Жер өз осін және Күнді айналады. Джордано Бруно (Италия) әрі қарай барды: Әлем шексіз, жұлдыздар — өз әлемдері бар алыс күндер; сол үшін инквизиция оны 1600 жылы Римде өртеді. Галилео Галилей телескоп жасап (1609–1610), Юпитердің серіктерін, Айдағы тауларды, Күндегі дақтарды ашты, денелердің құлауын зерттеді; 1633 жылы инквизиция соты оны Коперник ілімінен бас тартуға мәжбүр етті (аңыз бойынша: «Бәрібір ол айналады!»). Иоганн Кеплер (Германия) планеталар қозғалысының үш заңын ашты: орбиталар — эллипстер.

Ізбасарлары: Исаак Ньютон «Натурал философияның математикалық бастамаларында» (1687) Коперник, Галилей және Кеплер жаңалықтарын біріктіріп, бүкіләлемдік тартылыс заңын және механиканың үш заңын тұжырымдады. Фрэнсис Бэкон тәжірибелік (эмпирикалық) әдісті, Рене Декарт рационализмді («Ойлаймын, демек, өмір сүремін») негіздеді. Андреас Везалий («Адам денесінің құрылысы туралы», 1543) ғылыми анатомияның негізін салды, Уильям Гарвей қан айналымын ашты. Нәтижесінде ғылым тек шіркеу мен ежелгілердің беделіне емес, тәжірибеге, өлшеуге және математикаға сүйене бастады.