Дүниежүзілік соғыстар арасындағы Қытай, Жапония және Үндістан

Тақырыпты талдау

Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Қытай және Синьхай революциясы 8 сынып

Ихэтуандар жеңілгеннен кейін Қытай жартылай отар болды: шетелдіктер кедендерді, темір жолдар мен порттарды бақылады, шаруалар кедейленді, ал Цин әулеті беделінен айырылды. Жас буржуазия мен зиялылар революциялық жобаны ұсынды. Сунь Ятсен 1905 жылы Токиода «Біріккен одақты» (Тунмэнхой) құрып, «үш халықтық қағиданы» тұжырымдады: ұлтшылдық (маньчжурларды құлату және державалармен теңдік), халық билігі (республика) және халықтың әл-ауқаты («жерге құқықты теңестіру»).

1911 жылғы 10 қазанда (қытай күнтізбесі бойынша синьхай жылы) Учанда әскерлер көтеріліс жасап, революция оңтүстік провинцияларды қамтыды. 1912 жылғы 1 қаңтарда Нанкинде Сунь Ятсен Қытай Республикасының уақытша президенті болып жарияланды, 12 ақпанда жас император Пуи тақтан бас тартты. Алайда азамат соғысына жол бермеу үшін Сунь лауазымды солтүстік әскердің қолбасшысы Юань Шикайға берді. Ол парламентті таратып, 1912 жылы құрылған Гоминьданға тыйым салып, тіпті император болуға тырысты (1915–1916). Ол қайтыс болғаннан кейін ел милитаристердің иеліктеріне ыдырады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қытай және «Қытай мәселесі» 8 сынып

1914 жылы Антанта жағында соғысқа кірген Жапония Шаньдундағы герман иеліктерін басып алды. 1915 жылғы қаңтарда ол Юань Шикайға «21 талапты» қойды: Шаньдундағы герман құқықтарын Жапонияға беру, оның Маньчжурия мен Ішкі Моңғолиядағы құқықтарын кеңейту, жапон кеңесшілерін тағайындау; талаптардың көпшілігін Қытай қабылдауға мәжбүр болды. 1917 жылы Шаньдунды қайтаруға үміттенген Қытай да Антанта жағында соғысқа кірді.

1919 жылғы Париж конференциясында державалар Шаньдунды Жапонияда қалдырды. 1919 жылғы 4 мамырда Бейжің (Пекин) студенттері Тяньаньмэнь алаңына шықты; оларды жапон тауарларына бойкот жариялаған жұмысшылар мен саудагерлер қолдады, ал қытай делегациясы Версаль шартына қол қоюдан бас тартты. «4 мамыр қозғалысы» «Жаңа мәдениет үшін қозғалыстан» (1915 жылдан) өсіп шықты: Чэнь Дусюдің «Жаңа жастар» журналы, жазушы Лу Синь, Ху Ши «демократия мен ғылымға», байхуа сөйлеу тілінде жазуға және конфуцийлік догмалардан бас тартуға шақырды. Вашингтон конференциясында тоғыз держава шарты Қытайдың тұтастығын мойындап, Жапония Шаньдунды қайтарды (1922).

Гоминьдан, ҚКП және 1925–1927 жылдардағы ұлттық революция 8 сынып

1921 жылы Шанхайда Қытай коммунистік партиясы құрылды (Чэнь Дусю, Ли Дачжао; делегаттардың арасында Мао Цзэдун болды). Батыстың көмегінен түңілген Сунь Ятсен Кеңестік Ресеймен одақ жасады: 1924 жылы Гуанчжоудағы Гоминьданның I съезі КСРО және ҚКП-мен ынтымақтасу бағытын қабылдады — коммунистер Гоминьданға жеке-жеке кірді. Алғашқы біртұтас майдан пайда болды; кеңестік кеңесшілердің (М. М. Бородин, В. К. Блюхер) көмегімен Чан Кайши басқарған Вампу әскери академиясы құрылды.

Сунь Ятсен қайтыс болғаннан кейін (1925) жаппай антиимпериалистік толқулар («30 мамыр қозғалысы», 1925) басталып, 1926 жылы Ұлттық-революциялық армия милитаристерге қарсы Солтүстік жорықты бастады. Алайда Гоминьданда оңшыл қанат күшейді: 1927 жылғы 12 сәуірде Чан Кайши Шанхайда коммунистер мен жұмысшыларды қанды қырғынға ұшыратып, Нанкин үкіметін құрды. Біртұтас майдан ыдырады — мәселе Гоминьдан мен ҚКП мақсаттарының қарама-қарсы болуында еді: ұлттық буржуазиялық республика немесе әлеуметтік революция.

Чан Кайши, Нанкин үкіметі және азамат соғысы 8 сынып

1928 жылы Гоминьдан әскерлері Бейжің (Пекин) қаласын алып, Нанкин үкіметі жалпықытайлық деп танылды. Чан Кайши Гоминьданның «саяси қамқорлығы» деген бірпартиялық режим орнатып, ішінара жаңғырту жүргізді (кеден автономиясы, банктер, жолдар, герман үлгісіндегі әскер), конфуцийлік моральға негізделген «Жаңа өмір қозғалысын» уағыздады. Оның басты қағидасы — «алдымен ішкі тыныштандыру, содан кейін сыртқы жауға тойтарыс», яғни алдымен коммунистерді жою.

Коммунистер Наньчан көтерілісін (1927 жылғы 1 тамыз — Қытай Қызыл армиясының туған күні) жасап, Цзянси провинциясында кеңестік аудандар құрды. Гоминьдан әскерлерімен қоршалған олар 1934–1935 жж. солтүстік-батысқа, Яньаньға «Ұлы жорық» жасады; жорық барысында (Цзуньи кеңесі, 1935) партия көшбасшысы Мао Цзэдун болды. 1936 жылғы желтоқсандағы «Сиань оқиғасынан» кейін, генералдар Чан Кайшиді тұтқындап, ҚКП-мен соғысты тоқтатуды талап еткенде, 1937 жылы жапон басқыншылығы алдында екінші біртұтас майдан құрылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапония: басқыншылыққа жол 8 сынып

Жапония соғыстан жеңімпаздар қатарында шықты: Шаньдундағы Германия құқықтарын және Тынық мұхит аралдарына мандат алды, оның өнеркәсібі әскери тапсырыстармен өсті. Бірақ 1920 жылдары құлдырау, қиратушы Канто жер сілкінісі (1923) және 1927 жылғы қаржы дағдарысы болды, ал 1929 жылғы әлемдік дағдарыс жібек экспортын құлатып, ауылды күйзелтті. Ықпалды дзайбацу концерндері мен әскерилер шикізат пен нарықтарды басып алудан шығу жолын көрді: агрессивтік сыртқы саясат дағдарыстан шығу тәсіліне айналды, ал ел ішінде әскердің билігі күшейді.

Премьер-министр Г. Танакаға телінетін «Танака меморандумы» (1927) жоспарды баяндады: Маньчжурия мен Моңғолияны, кейін бүкіл Қытайды басып алып, Азияның қожайыны болу (құжаттың түпнұсқалығы даулы, бірақ оқиғалар дәл солай өрбіді). 1931 жылғы 18 қыркүйектегі «Мукден оқиғасы» Маньчжурияны басып алуға сылтау болды, онда 1932 жылы Пуи бастаған Маньчжоу-Го қуыршақ мемлекеті құрылды; 1933 жылы Жапония Ұлттар Лигасынан шықты. 1936 жылы Германия мен Жапония коммунизмге қарсы «Антикоминтерн пактісіне» қол қойды (1937 жылы оған Италия қосылды). 1937 жылғы 7 шілдеде Лугоуцяо көпіріндегі оқиға Қытаймен ауқымды соғысты бастады; желтоқсанда жапондар Нанкинді алып, жаппай қырғын жасады. 1940 жылы Германия, Италия және Жапонияның «Үштік пактісі» әлемді «жаңа тәртіп» аймақтарына бөлді, Жапония Француз Үндіқытайын басып алды, ал 1941 жылғы желтоқсанда Перл-Харборға шабуыл жасап, «Ұлы Шығыс Азиялық ортақ өркендеу аймағын» жариялап, Малайяны, Филиппинді, Индонезияны, Бирманы басып алды.

М. Гандидің Үндістан тәуелсіздігіне қол жеткізудегі көзқарастары 8, 10–11 сынып

1915 жылы Оңтүстік Африкадан оралған заңгер Мохандас Карамчанд Ганди (1869–1948) Үнді ұлттық конгресінің көшбасшысы болды. Оның ілімі — сатьяграха («ақиқатқа табандылық»): бостандыққа тек зорлықсыз әдістермен (ахимса), отарлық биліктен ынтымақтасудан бас тарту және әділетсіз заңдарға бейбіт бағынбау арқылы жету. Ганди ағылшын маталарына бойкот жасауға және чаркха иіргішінде өздері иіруге (свадеши), британдық лауазымдардан, соттар мен мектептерден бас тартуға шақырды. Үндістер оны Махатма — «ұлы жан» деп атады.

Амритсардағы қырғыннан (1919) кейін Ганди ынтымақтаспау науқанын (1920–1922) басқарды. 1930 жылы ол тұзға британдық монополияны бұзу үшін теңізге «тұз жорығын» жасады — азаматтық бағынбау науқаны басталды. 1942 жылы Конгресс «Үндістаннан кетіңдер!» талабын қойды. Гандидің әдістері күресті жаппай етті, ал 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алды (34-тақырып).