Жаңа заманның басталуы: ағылшын революциясы және өнеркәсіптік төңкеріс

Тақырыпты талдау

Жаңа заман дегеніміз не 7 сынып

Жаңа заман — Орта ғасырлар мен Қазіргі заман аралығындағы дәуір. Қазақстан мектебінде оның басы Ұлы географиялық ашылулармен және Қайта өрлеумен (XV–XVI ғғ. шегі) немесе XVII ғасырдағы ағылшын буржуазиялық революциясымен, ал аяғы Бірінші дүниежүзілік соғыспен (1914–1918) байланыстырылады.

Дәуірдің басты мазмұны — дәстүрлі қоғамның жаңа қоғаммен алмасуы. Дәстүрлі қоғам — аграрлық, сословиелік, қол еңбегі, әдет-ғұрып пен дін билігі, абсолюттік монархия үстем қоғам. Индустриалды қоғам — қалалық, машиналық өндірісі, нарықтық экономикасы, жеке адам құқықтары, парламенттері мен конституциялары бар қоғам.

Жаңа заман кезеңдері: біріншісі — ағылшын революциясынан Француз революциясына дейін (1640–1789), мануфактуралар мен Ағартушылық кезеңі; екіншісі — Француз революциясынан XIX ғасырдың соңына дейін, өнеркәсіп төңкерісі, буржуазиялық революциялар мен отарлық империялар кезеңі.

Дәстүрлі өркениет дағдарысы және Англиядағы жаңа қоғам 7 сынып

XVI–XVII ғасырларда мата мануфактураларына жүн сату ең тиімді болды. Лордтар шаруаларды жерден қуып, егістіктерді қой жайылымына қоршады; Томас Мор «Утопияда» (1516) «қойлар адамдарды жеп жатыр» деп жазды. Жерінен айырылған шаруалар қаңғыбасқа, кейін жалдамалы жұмысшыларға айналды.

Жаңа топтар қалыптасты: джентри (кәсіпкерлер сияқты шаруашылық жүргізген жаңа дворяндар), буржуазия (көпестер, мануфактура иелері, банкирлер), йомендер (ауқатты шаруалар). Олардың көпшілігі пуритандар — англикан шіркеуін католиктік рәсімдерден тазартуды жақтаған, еңбек пен үнемшілдікті бағалаған адамдар болды.

Бұл топтар байыды, бірақ саяси билікке ие болмады; оларға корольдік монополиялар, ерікті салықтар мен діни қуғын-сүргін кедергі келтірді. Жаңа қоғам мен Стюарттар абсолютизмі арасындағы қайшылық революцияға әкелді.

XVII ғасырдағы ағылшын буржуазиялық революциясы 7 сынып

Себептері: I Карл Стюарт корольдердің құдайдан берілген құқығына сенді, 1629–1640 жылдары парламентсіз биледі, заңсыз салықтар («кеме ақшасы») алды, монополиялар сатты, пуритандарды қудалады. Шотландия көтерілгенде корольге ақша керек болып, 1640 жылы ол Ұзақ деп аталған парламентті (1653 жылға дейін отырды) шақырды — революция осылай басталды.

Азамат соғысы: корольді жақтаушылар — «кавалерлер», парламентті жақтаушылар — «дөңгелек бастар». Оливер Кромвель «жаңа үлгідегі армия» құрып, корольді Нейзбиде талқандады (1645). 1649 жылы I Карл өлім жазасына кесіліп, Англия республика деп жарияланды. Радикалды ағымдар: левеллерлер («теңестірушілер») тең құқық талап етті, диггерлер («қазушылар») — жерді кедейлерге беруді. 1653 жылы Кромвель лорд-протектор болып, әскери диктатура орнатты.

Ол қайтыс болғаннан кейін 1660 жылы Стюарттар реставрациясы болды. Қақтығыс қайта басталып, 1688 жылы парламент II Яковты тақтан түсіріп, оның күйеу баласы Оран ханзадасы Вильгельмді шақырды — «Даңқты революция» (қансыз). «Құқықтар туралы билль» (1689) корольге парламенттің келісімінсіз заң шығаруға, салық енгізуге және әскер ұстауға тыйым салды. Қорытындысы: конституциялық монархия орнады, феодалдық міндеткерліктер жойылды, капитализмнің дамуына жол ашылды. Парламентте тори мен виг партиялары қалыптасты.

Мануфактурадан фабрикаға: өнеркәсіп төңкерісі 7 сынып

Мануфактуралар шашыраңқы (көпес-алыпсатар шикізатты қолөнершілерге үйлеріне таратып, дайын тауарды жинап алды), орталықтанған (жұмысшылар бір шатыр астында, әрқайсысының өз операциясы бар) және аралас болды. Еңбек бөлінісі өнімділікті арттырып, машиналардың пайда болуын дайындады.

Төңкеріс неге XVIII ғасырдың екінші жартысында Англияда басталды: революция феодалдық кедергілерді жойды; сауда мен отарлардан түскен капитал болды; қоршау көптеген бос жұмыс қолын берді; көмір мен темір кені болды; өткізу нарығы орасан зор еді. Ол мақта-мата өнеркәсібінде басталды: Джон Кейдің «ұшқыш моқиі» (1733), Джеймс Харгривстің «Дженни» иіру машинасы (1764–1765), Ричард Аркрайттың су иіру машинасы (1769) және оның фабрикасы, Эдмунд Картрайттың механикалық тоқыма станогы (1785).

Басты қозғалтқыш Джеймс Уаттың бу машинасы (1784) болды, ол фабрикаларды кез келген жерге салуға мүмкіндік берді. Кейін Роберт Фултонның пароходы (1807, АҚШ) мен Джордж Стефенсонның паровозы пайда болды; 1825 жылы алғашқы Стоктон — Дарлингтон темір жолы, 1830 жылы Ливерпуль — Манчестер темір жолы ашылды. Фабрика — машиналар жүйесіне негізделген ірі кәсіпорын.

Маңызы мен салдары: индустриалды қоғам 7 сынып

Өнеркәсіп төңкерісінің мәні — қол еңбегінен машиналық еңбекке және феодалдық шаруашылықтан нарық, жеке меншік пен жалдамалы еңбек басты болатын капиталистік шаруашылыққа өту. XIX ғасырдың ортасына қарай Англия «әлемнің шеберханасына» айналды. Экономист Адам Смит «Халықтар байлығы» (1776) кітабында нарық еркіндігі мен мемлекеттің араласпауын негіздеді.

Әлеуметтік салдары: индустриалды қоғамның екі негізгі табы — өнеркәсіптік буржуазия мен жалдамалы жұмысшылар (пролетариат) түпкілікті қалыптасты. Қалалар тез өсті (урбанизация) — Манчестер, Бирмингем, Ливерпуль. Жұмысшылар тәулігіне 14–16 сағат еңбек етті, бала еңбегі кеңінен пайдаланылды. Луддиттер (1811–1812) машиналарды қиратты, кейін жұмысшылар кәсіподақтар мен жалпыға бірдей сайлау құқығы үшін чартистік қозғалыс құрды (Халық хартиясы, 1838).

Саяси құрылым: билік парламентке ауысады, конституциялар, партиялар құрылады, сайлау құқығы кеңейеді (Англиядағы 1832 жылғы парламенттік реформа), азаматтардың заң алдындағы теңдігі қағидаттары бекітіледі. Өнеркәсіп төңкерісі кейін Францияда, АҚШ-та, Германияда, Ресейде өтті.