XX – XXI ғасыр басындағы ғылым мен мәдениет

Тақырыпты талдау

Ғылыми-техникалық прогресс және ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы жаңалықтар 8 сынып

Жаратылыстану революцияны бастан кешірді. Физика: М. Планк (1900) — кванттық теория (энергия үлестермен шығарылады); А. Эйнштейн — арнайы (1905) және жалпы (1915–1916) салыстырмалылық теориясы, E = mc² формуласы; Э. Резерфорд атом ядросын ашты (1911), Н. Бор атом үлгісін ұсынды (1913); 1920 жылдары кванттық механика жасалды (В. Гейзенберг, Э. Шрёдингер). 1938 жылы уран ядросының бөлінуі ашылды, 1942 жылы Э. Ферми алғашқы ядролық реакторды іске қосты, ал 1945 жылы АҚШ атом бомбасын жасады (Манхэттен жобасы). Медицина мен биология: қан топтары (К. Ландштейнер), инсулин (1921), А. Флемингтің пенициллині (1928) — антибиотиктер дәуірі; И. Павловтың шартты рефлекстер туралы ілімі (1904 ж. Нобель сыйлығы); В. Вернадский — биосфера мен ноосфера туралы ілім.

Техника мен өндіріс: Райт ағайындылардың ұшақпен алғашқы ұшуы (1903), Г. Форд конвейері (1913) — автомобильдерді жаппай әрі арзан өндіру; радио хабарлары (1920 жж.), дыбысты кино (1927), теледидар (1930 жж.), радар, реактивті авиация және зымырандар (К. Циолковский теориясы, неміс «Фау-2»), алғашқы ЭЕМ (ENIAC, 1946), синтетикалық материалдар (капрон, нейлон, пластмасса). Қоғамдық ғылымдар: З. Фрейд — психоанализ (бейсананың рөлі), Дж. М. Кейнс — экономиканы мемлекеттік реттеу теориясы («Жұмыспен қамтудың, пайыздың және ақшаның жалпы теориясы», 1936), М. Вебер — әлеуметтану. Екі дүниежүзілік соғыс әскери-техникалық дамуды күрт жеделдетті.

ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы мәдениет және дін рөлінің өзгеруі 8 сынып

Мәдениет дамуының ерекшеліктері: ескі канондардан бас тарту, жаңа пішін іздеу, соғыстар мен революциялардың күшті әсері, бұқаралық мәдениеттің тууы. Ғасырлар тоғысындағы стильдер: модерн, символизм, реализм, авангардизм. Авангард: кубизм (П. Пикассо «Авиньон қыздары», 1907; кейін испан қалашығының бомбалануы туралы «Герника», 1937), абстракционизм (В. Кандинский, К. Малевич «Қара шаршы», 1915), футуризм (жылдамдық пен машиналарға табыну), экспрессионизм, сюрреализм (С. Дали). Сәулет — функционализм (Ле Корбюзье), конструктивизм. КСРО-да 1930 жылдардан — социалистік реализм. Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы «жоғалған ұрпақ» әдебиеті: Э. М. Ремарк («Батыс майданда өзгеріс жоқ»), Э. Хемингуэй («Қош бол, қару!»); Ф. Кафка, Дж. Джойс.

Бұқаралық мәдениет: кино (Ч. Чаплин, С. Эйзенштейн «„Потемкин“ броненосецы», Голливуд), радио, джаз, спорттық көрсетілімдер, суретті журналдар мен жарнама. Ол мәдениетті миллиондарға қолжетімді етті, бірақ талғамды бір қалыпқа түсірді, ал тоталитарлық режимдер кино мен радионы үгіт-насихатқа пайдаланды. Дін рөлі өзгерді: секуляризация жүрді — шіркеу мемлекет пен мектептен бөлінді (Францияда — 1905 ж. заң), КСРО-да содыр атеизм саясаты жүргізіліп, шіркеулер мен мешіттер қиратылды, дін қызметкерлері қуғындалды; Түркияда Ататүрік зайырлы мемлекет енгізді. Сонымен бірге дін миллиондаған адамның тірегі болып қала берді, ал шіркеулер жаңа формалар іздеді — экуменистік қозғалыс (христиан шіркеулерінің жақындасуы).

ХХ ғасырдың екінші жартысындағы ҒТР және АҚШ-тың рөлі 9 сынып

Ғылыми-техникалық революция 1950 жылдардың ортасында басталды. Оның белгілері: ғылым тікелей өндіргіш күшке айналды; ашылудан енгізуге дейінгі мерзім қысқарды; автоматтандыру және роботтандыру; жаңа энергия көздері (алғашқы АЭС — Обнинск, 1954); жаңа материалдар (жартылай өткізгіштер, композиттер); электроника мен ЭЕМ; ғарышты игеру; биотехнологиялар. Кезеңдері: 1950–1970 жж. — атом, ғарыш, ЭЕМ; 1970 жылдардан — микропроцессорлық (ақпараттық) революция: микропроцессор (1971), дербес компьютер (1970–1980 жж.), ұялы байланыс, Интернет.

ҒТР-дың көшбасшысы АҚШ болды. Себептері: мемлекет пен корпорациялардың ғылыми зерттеулерге (ҒЗТКЖ) салған орасан зор қаржысы, күшті университеттер (MIT, Стэнфорд), Intel, Apple, Microsoft компаниялары бар «Кремний алқабы», Еуропадан және бүкіл әлемнен ғалымдардың ағылуы («ақыл-ойдың ағылуы»), азаматтық технологиялардың көзіне айналған қырғи қабақ соғыстың әскери бағдарламалары (Интернет 1969 ж. ARPANET әскери желісінен өсіп шықты). Басқа елдерге әсері: АҚШ постиндустриалдық қоғамның үлгісіне айналды; Батыс Еуропа мен Жапония лицензия сатып алу және өз әзірлемелері арқылы қуып жетті; жаңа индустриалдық елдер электроника өндірісі тізбегіне енді; дамушы елдер көбіне артта қалып («цифрлық алшақтық»), шикізат экономикасын сақтады, ал білім бәсекеге қабілеттіліктің басты факторына айналды.

ХХ ғасырдың екінші жартысы — ХХІ ғасырдың басындағы маңызды жаңалықтар 9 сынып

Жаратылыстану: ДНҚ-ның қос спиралі (Дж. Уотсон, Ф. Крик, 1953), гендік инженерия (1970 жж.), Долли қойын клондау (1996), адам геномын оқу (2003); лазер (1960); Үлкен жарылыс теориясы және астрофизикадағы жаңалықтар; ауыл шаруашылығындағы «жасыл революция» (Н. Борлоуг). Медицина: полиомиелитке қарсы вакцина (Дж. Солк, 1955), жүрек ауыстыру (К. Барнард, 1967), шешек ауруын жою (1980), компьютерлік томография, УДЗ.

Техника мен өндіріс: транзистор (1947), интегралдық микросхема (1958), микропроцессор (1971), дербес компьютерлер (Apple, IBM PC 1981), Бүкіләлемдік өрмек (Т. Бернерс-Ли, 1989–1991), ұялы телефондар мен смартфондар (2007), спутниктік навигация, жасанды интеллект. Ғарыш: алғашқы жер серігі (1957), Ю. Гагарин (1961), тұңғыш әйел-ғарышкер В. Терешкова (1963), А. Леоновтың ашық ғарышқа шығуы (1965), Айға қону (1969), «Мир» стансасы (1986), ХҒС (1998 жылдан). Қоғамдық ғылымдар: постиндустриалдық қоғам (Д. Белл), «үшінші толқын» (Э. Тоффлер), жаһандану, «өркениеттер қақтығысы» (С. Хантингтон) теориялары. Білім жаппай сипат алды, жоғары білім мансапқа кілт болды; Болон процесі (1999) Еуропа жоғары оқу орындарын біріктірді, Қазақстан оған 2010 жылы қосылды.

«Байқоңыр» ғарыш айлағы 9 сынып

№ 5 ғылыми-зерттеу сынақ полигоны 1955 жылы 2 маусымда Қазақстанның Қызылорда облысындағы Төретам стансасының маңында құрылды. Орын кең әрі адамсыз дала, экваторға жақындығы (ұшыру тиімдірек), темір жол және Сырдария өзені болғандықтан таңдалды. Бұл — әлемдегі тұңғыш әрі ең ірі ғарыш айлағы. Осы жерден 1957 жылы Р-7 құрлықаралық зымыраны және 1957 жылы 4 қазанда Жердің тұңғыш жасанды серігі, 1961 жылы Юрий Гагарин, 1963 жылы Валентина Терешкова, 1965 жылы А. Леоновтың кемесі, 1988 жылы көп реттік «Буран» кемесі ұшырылды.

Байқоңырдан қазақстандық ғарышкерлер ұшты: Тоқтар Әубәкіров (1991) — ғарыштағы тұңғыш қазақ, Талғат Мұсабаев (1994, 1998, 2001), Айдын Айымбетов (2015). КСРО ыдырағаннан кейін ғарыш айлағы тәуелсіз Қазақстан аумағында қалды; 1994 жылдан бастап оны Ресей жалға алады (шарт 2050 жылға дейін ұзартылған), Қазақстан өзінің ғарыш бағдарламаларын дамытуда (KazSat спутниктері, «Бәйтерек» жобасы). Байқоңыр — Қазақстанның әлемдік ғарышкерлікке қосқан үлесінің нышаны.

ХХ ғасырдың екінші жартысы — ХХІ ғасыр басындағы мәдениет. Бұқаралық мәдениет 9, 10 сынып

Негізгі бағыттар: постмодернизм (стильдердің араласуы, дәйексөздермен ойын), поп-арт (Э. Уорхол), гиперреализм, сәулеттегі хай-тек; рок және поп-музыка («Битлз»), теледидар, кейін Интернет пен әлеуметтік желілер. Бұқаралық мәдениет және оның әсері: голливуд киносы, телехикаялар, эстрада, шоуға айналған спорт (Олимпиада ойындары, әлем чемпионаттары), жарнама және тұтынушылыққа табыну. Артықшылықтары — қолжетімділік, ойын-сауық, мәдениеттер алмасуы; кемшіліктері — бір қалыпқа түсіру, коммерцияландыру, жаһандану жағдайында ұлттық бірегейлікке қауіп.

Білім мен ақпарат басты ресурс болатын ақпараттық қоғам пайда болды. Мәдени мұраны сақтау үшін 1945 жылы ЮНЕСКО құрылды; Дүниежүзілік мұра туралы конвенция (1972). Қазақстандағы ЮНЕСКО нысандары: Қожа Ахмет Ясауи кесенесі (2003), Тамғалы петроглифтері (2004), Сарыарқа — Солтүстік Қазақстанның даласы мен көлдері (2008), Ұлы Жібек жолының учаскелері (2014), Батыс Тянь-Шань (2016). Ғасыр соңында дін рөлі қайта өсті: посткеңестік елдердегі діни жаңғыру, Ирандағы ислам революциясы (1979), католик шіркеуін жаңартқан II Ватикан соборы (1962–1965); сонымен бірге діни экстремизм мен деструктивті секталар мәселесі пайда болды.