Тарихи карталар мен сызбалар

Тақырыпты талдау

Тарихи карта мен сызбаны оқу алгоритмі 5–11 сынып

1-қадам. Картаның атауын және берілсе, жылдарын оқыңыз. 2-қадам. Легенданы (шартты белгілерді) зерттеңіз: түстер, штрихтау, жебелер (жорықтардың, қоныс аударудың, сауданың бағыты), пунктирлер (шекаралар, бағыттар), айқасқан қылыштар (шайқастар), жалаушалар немесе дөңгелектер (қалалар, астаналар) нені білдіреді. 3-қадам. Географиялық бағдарларды табыңыз: өзендер, теңіздер, таулар, құрлықтар. 4-қадам. Мемлекеттер мен қалалардың атауларына назар аударыңыз — олар уақытты білдіреді (Персия/Иран, Константинополь/Стамбул, Пруссия/Германия, Ресей империясы/КСРО). 5-қадам. Көргеніңізді оқиғамен байланыстырып, сұраққа жауап беріңіз.

Сызбалар былай оқылады: түрін анықтаңыз (қоғам құрылымы, билік құрылысы, одақтар мен блоктар, себеп-салдар тізбегі, сауда байланыстары), «шыңы» мен «негізін», жебелердің бағытын табыңыз. Типтік сызбалар: Ежелгі Египеттің әлеуметтік пирамидасы (перғауын → абыздар мен ақсүйектер → жазушылар мен жауынгерлер → шаруалар мен қолөнершілер → құлдар); феодалдық саты (король → герцогтар мен графтар → барондар → рыцарьлар; Францияда «менің вассалымның вассалы — менің вассалым емес» қағидасы); Афины демократиясының құрылысы (халық жиналысы, Бесжүздік кеңес, стратегтер); Рим республикасы (консулдар, сенат, халық жиналысы, халық трибундары); АҚШ Конституциясы бойынша билікті бөлу (Конгресс — президент — Жоғарғы сот).

Ежелгі әлем карталары 5 сынып

Өзен бойы өркениеттері: Египет — Ніл бойындағы тар жолақ (Жоғарғы және Төменгі Египет, атырау); Қосөзен — Тигр мен Евфрат аралығы (оңтүстікте Шумер, Вавилон, солтүстікте Ассирия); Үндістан — Үнді және Ганг аңғарлары; Қытай — Хуанхэ мен Янцзы өзендері, солтүстікте Ұлы қорған. Ахеменидтердің Парсы державасы — Египет пен Кіші Азиядан Үнді өзеніне дейін, Сузыдан Сардыға дейінгі «патша жолы».

Грекия: Балқан түбегінің полистері (Афины, Спарта), Жерорта және Қара теңіз жағалауларын грек отарлауы; грек-парсы соғыстарының бағыттары (Марафон, Фермопил, Саламин). Александр Македонскийдің жорығы (б.з.б. 334–324 жж.): Македониядан Кіші Азия (Граник, Исс), Египет (Александрия), Месопотамия (Гавгамела), Персия және Орта Азия арқылы Үнді өзеніне дейінгі жебелер. Рим: Апеннин түбегінен «Жерорта көліне» дейін; 117 ж. Траян тұсында — ең үлкен көлемі (Британиядан Месопотамияға дейін); 395 ж. — Батыс және Шығыс империяларға бөліну; Халықтардың ұлы қоныс аударуының жебелері (ғұндар, готтар, вандалдар).

Орта ғасыр және Ұлы географиялық ашылулар карталары 6 сынып

Араб халифаты — батыста Испаниядан шығыста Үнді өзені мен Орта Азияға дейін (751 ж. Талас шайқасы). Орталығы Константинополь болған Византия. Ұлы Карл империясы және оның Верден шарты (843 ж.) бойынша үш бөлікке — Франция, Германия және Италияның бастамасына бөлінуі. Крест жорықтары — Батыс Еуропадан Палестинаға (Иерусалим) бағытталған жебелер. Моңғол империясы — Тынық мұхиттан Шығыс Еуропаға дейін, кейін ұлыстар (Алтын Орда, Шағатай ұлысы, Ильхандар мемлекеті, Юань империясы). Ұлы Жібек жолы — Қытайдан Жетісу мен Отырар арқылы Жерорта теңізіне дейін.

Ұлы географиялық ашылулар: Колумбтың (1492) Атлант мұхиты арқылы Кариб теңізі аралдарына бағыты; Васко да Гама (1497–1499) Африканы (Үміт мүйісін) айналып Үндістанға; Магеллан — Элькано жер шарын айнала саяхаты (1519–1522) Магеллан бұғазы мен Тынық мұхит арқылы. Тордесильяс шарты (1494) Атлант мұхиты бойымен сызық жүргізді: батысындағы жерлер — Испанияға, шығысындағылар — Португалияға (сондықтан Бразилияда португал тілінде сөйлейді). Чжэн Хэнің теңіз жорықтары — Қытайдан Шығыс Африкаға дейін.

Жаңа заман карталары (XVII–XIX ғғ.) 7–8 сынып

Солтүстік Американың Атлант жағалауындағы он үш ағылшын отары және АҚШ аумағының батысқа қарай Тынық мұхитқа дейін өсуі («айқын тағдыр»). Трансатлантикалық құл саудасының үшбұрышы: Еуропа (тауарлар) → Африка (құлдар) → Америка (қант, мақта, темекі) → Еуропа. 1812 ж. тәуелді мемлекеттерімен бірге Наполеон империясы және Ресейге жорық жебелері. Вена конгресінен (1815) кейінгі Еуропа.

Германияның Пруссия төңірегінде (1871) және Италияның Сардиния корольдігі төңірегінде (1861–1870) бірігуі. ХХ ғасырдың басына қарай әлемнің отарлық бөлінісі: Британ империясы («үстінен күн батпайтын» — Үндістан, Канада, Австралия, Египет, Оңтүстік Африка), француз отарлары (Солтүстік және Батыс Африка, Үндіқытай); Берлин конференциясынан (1884–1885) кейін бөлінген Африка; «ықпал ету аймақтарына» бөлінген Қытай.

ХХ ғасыр карталары және халықаралық қатынастар сызбалары 8–11 сынып

Бірінші дүниежүзілік соғыс: екі блоктың сызбасы — Антанта (Ұлыбритания, Франция, Ресей) Үштік одаққа (Германия, Австро-Венгрия, Италия; соғыста Италия Антантаға өтті) қарсы; Батыс және Шығыс майдандар. Версальдан (1919) кейінгі Еуропа картасы: Австро-Венгрия, Осман және Ресей империяларының ыдырауы, жаңа мемлекеттер — Польша, Чехословакия, Сербтер, хорваттар және словендер корольдігі (Югославия), Австрия, Венгрия, Финляндия, Латвия, Литва, Эстония. Екінші дүниежүзілік соғыс: Германия мен Жапония агрессиясы, Сталинград шайқасы, Нормандияға түсу (1944 ж. 6 маусым), Хиросима мен Нагасаки.

Қырғи қабақ соғыс: «темір пердемен» бөлінген Еуропа, НАТО (1949) және ВШҰ (1955) блоктарының сызбасы; Германияның ГФР мен ГДР-ге бөлінуі, Берлин қабырғасы (1961–1989); 38-параллель бойынша Корея, 17-параллель бойынша Вьетнам; Куба (1962 ж. Кариб дағдарысы). Отарсыздандыру: Үндістанның бөлінуі (1947), «Африка жылы» (1960). Ғасыр соңы: Германияның бірігуі (1990), КСРО-ның 15 мемлекетке ыдырауы (1991), Еуроодақ пен НАТО-ның шығысқа кеңеюі. Қазақстан үшін ШЫҰ, ЕАЭО және АӨСШК карталары маңызды.