«Қырғи қабақ соғыс»
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін одақтастар бәсекелестерге айналды: әлем екі лагерьге — АҚШ бастаған капиталистік және КСРО бастаған социалистік лагерьге бөлінді. «Қырғи қабақ соғыс» басталды — алпауыт державалар арасында тікелей соғыссыз, бірақ қарулану жарысы, ғарыштағы бәсеке және «ыстық» жергілікті соғыстар (Корея, Вьетнам, Ауғанстан) бар тартыс. Оның символдары Черчилльдің Фултон сөзі, Трумэн доктринасы мен Маршалл жоспары, НАТО мен ВШҰ одақтары, Берлин қабырғасы және әлем ядролық соғыстың шегінде тұрған 1962 жылғы Кариб дағдарысы болды. Шиеленіс бәсеңдеу кезеңінен (Хельсинки, 1975) кейін 1979–1985 жылдары қайта күшейді, ал Горбачевтің «жаңа ойлау» саясаты, 1989 жылғы «барқыт революциялары» және КСРО-ның ыдырауы қырғи қабақ соғысты аяқтап, екі полюсті әлемнен көпполюсті әлемге өтуге әкелді.Қарапайым тілмен
Қырғи қабақ соғыс екі палуан көршінің тартысына ұқсайды: олар өздері төбелеспейді, бірақ бұлшықетін көрсетіп, қаруланып, аулада әртүрлі төбелесқұмарларды қолдайды.
Одақтастар неге араздасты
АҚШ еркін нарық пен американша демократияны, КСРО Шығыс Еуропада социализмді қалады. Екеуінің де өз «шындығы» және 1949 жылдан атом бомбасы болды.
Екі одақ
НАТО (1949) — АҚШ пен Батыс Еуропа; ВШҰ (1955) — КСРО мен Шығыс Еуропа елдері. Германия ГФР мен ГДР-ға, Берлин қабырғамен бөлінді.
Ең қауіпті сәттер
Корея соғысы, Берлин дағдарыстары және әсіресе Кубадағы кеңес зымырандары ядролық соғысқа әкеле жаздаған 1962 жылғы Кариб дағдарысы.
Бәрі қалай аяқталды
Горбачев тартыстан бас тартты, Шығыс Еуропа коммунистерді биліктен кетірді, 1989 жылы Берлин қабырғасы құлады, 1991 жылы ВШҰ мен КСРО ыдырады.
Басты даталар
- 1946 ж. 5 наурызУ. Черчилльдің «темір перде» туралы Фултон сөзі
- 1947 ж.Трумэн Доктринасы, Маршалл жоспары.
- 1948–1949 жж.Бірінші Берлин дағдарысы: Батыс Берлиннің қоршауы және «әуе көпірі»
- 1949 ж.ӨЭКК-тің құрылуы (қаңтар), ГФР мен ГДР-дың құрылуы, Семей түбіндегі алғашқы кеңестік атом сынағы
- 1949 ж.НАТО-ның құрылуы.
- 1950–1953 жж.Кореядағы соғыс.
- 1955 ж.Варшава келісімшарты ұйымының құрылуы.
- 1956 ж.Кеңес әскерлері басып-жаншыған Венгриядағы көтеріліс
- 1957 ж. 4 қазанКСРО-да Жердің алғашқы жасанды серігінің ұшырылуы
- 1961 ж. тамызБерлин қабырғасының салынуы
- 1962 ж.Кариб дағдарысы.
- 1963 ж.Ядролық сынақтарды үш ортада тоқтату туралы Мәскеу келісімі.
- 1964–1973 жж.АҚШ-тың Вьетнамдағы белсенді әскери араласуы
- 1968 ж.Варшава Шартына қатысушы елдердің Чехословакияға әскерлерін енгізуі. «Прага көктемі».
- 1975 ж.Хельсинкидегі қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі Еуропа Кеңесінің Актісі.
- 1979 ж. желтоқсанКеңес әскерлерінің Ауғанстанға кіргізілуі
- 1989 ж.Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан шығарылуы (15 ақпан); Берлин қабырғасының құлауы (9 қараша); «барқыт революциялары»; Мальтадағы кездесу
- 1991 ж.ВШҰ мен ӨЭКК-тің таратылуы
Басты даталар (ЕНТ)
1947 жылы президент Трумэн «коммунизмді тежеу» саясатын (Греция мен Түркияға көмек), ал мемлекеттік хатшы Маршалл Еуропаға экономикалық көмек жоспарын жариялады. КСРО-ның талабымен Шығыс Еуропа жоспардан бас тартып, екі лагерьге бөліну бекіді.
1949 жылғы 4 сәуірде Вашингтонда АҚШ бастаған 12 мемлекет Солтүстік Атлант шартына қол қойды. Бүгінге дейін бар Батыстың КСРО-ға қарсы әскери одағы пайда болды.
КХДР Оңтүстік Кореяға шабуыл жасады; Оңтүстік жағында АҚШ бастаған БҰҰ әскерлері, Солтүстік жағында КСРО қолдаған қытай еріктілері соғысты. Соғыс 1953 жылғы бітіммен және Кореяның 38-параллель бойынша бөлінуімен аяқталды.
1955 жылғы мамырда ГФР-дың НАТО-ға кіруіне жауап ретінде КСРО мен Шығыс Еуропа елдері әскери одақ — Варшава шарты ұйымын құрды. Қарама-қарсы екі одақ түпкілікті қалыптасты.
1962 жылғы қазанда АҚШ Кубадан кеңес ядролық зымырандарын тауып, аралды қоршауға алды. Хрущев пен Кеннеди келісті: зымырандар әкетілді, АҚШ Кубаға шабуыл жасамайды. Қырғи қабақ соғыстың ең қауіпті сәті.
Кариб дағдарысынан кейін КСРО, АҚШ және Ұлыбритания Мәскеуде атмосферада, ғарышта және су астында ядролық сынақтарға тыйым салу туралы шартқа қол қойды. Қарулану жарысын шектеудің алғашқы қадамы.
Чехословакиядағы А. Дубчектің реформалары («адамдық келбеті бар социализм») 1968 жылғы тамызда ВШҰ-ның бес елінің әскерлерімен басып-жаншылды. КСРО одақтастарына бақылаудан шығуға жол бермейтінін көрсетті («Брежнев доктринасы»).
Шиеленіс бәсеңдеуінің шыңы: Еуропаның 33 мемлекеті, АҚШ және Канада Хельсинкиде Қорытынды актіге қол қойды: соғыстан кейінгі шекаралардың мызғымастығын мойындау, дауларды бейбіт реттеу, адам құқықтарын құрметтеу.
Ұғымдар мен терминдер
- Қырғи қабақ соғыс
- 1946–1991 жылдардағы КСРО мен АҚШ және олардың одақтастарының алпауыт державалар тікелей қарулы қақтығысқа бармаған жаһандық тартысы.
- «Темір перде»
- Черчилльдің (Фултон, 1946) кеңестік Шығыс Еуропаны Батыстан бөлген шекара туралы сөзі.
- Екі полюсті (биполярлық) әлем
- Екі күш орталығы (полюсі) — АҚШ пен КСРО бар әлем.
- Тежеу саясаты
- АҚШ-тың коммунизмнің таралуын шектеу бағыты (Трумэн доктринасы).
- Қарулану жарысы
- Қаруды, ең алдымен ядролық және зымыран қаруын жинау мен жетілдірудегі бәсеке.
- Шиеленістің бәсеңдеуі (разрядка)
- 1970 жылдардағы халықаралық шиеленістің әлсіреуі: қаруды шектеу туралы шарттар, Хельсинки актісі.
- «Барқыт революциялары»
- 1989 жылы Шығыс Еуропа елдеріндегі коммунистік режимдердің бейбіт жолмен ауысуы.
Тақырыпты талдау
Қырғи қабақ соғыстың басталуы: Фултон, Трумэн доктринасы, Маршалл жоспары 9 сынып
Одақтастардың бөліну себептері: жүйелердің қарама-қайшылығы (капитализм мен социализм), Еуропа мен әлемдегі ықпал үшін күрес, бір-бірінен қорқу, АҚШ-тың атом бомбасына монополиясы (1949 жылға дейін). 1946 жылғы 5 наурызда американың Фултон қаласында У. Черчилль президент Трумэннің қатысуымен Еуропаның үстіне «темір перде» түскенін мәлімдеп, ағылшын тілді елдерді КСРО-ға қарсы бірігуге шақырды. Бұл сөз қырғи қабақ соғыстың басталу белгісі саналады.
1947 жылы президент Г. Трумэн «коммунизмді тежеу» доктринасын жариялады: АҚШ коммунистердің билікке келу қаупі болған Греция мен Түркияға көмек бөлді. Сол жылы мемлекеттік хатшы Дж. Маршалл Еуропаға экономикалық көмек жоспарын ұсынды: 1948–1952 жылдары 16 ел 13 млрд долларға жуық көмек алды. КСРО жоспардан бас тартып, Шығыс Еуропа елдеріне қатысуға тыйым салды. Әлем түпкілікті екі лагерьге бөлінді — екі полюсті әлем.
Екі одақ және Германияның бөлінуі (1948–1962) 9 сынып
1948–1949 жылдарға қарай КСРО-ның қолдауымен Шығыс Еуропада коммунистер билікке келді — әлемдік «социалистік лагерь» қалыптасты. 1949 жылы экономикалық ынтымақтастық үшін Өзара экономикалық көмек кеңесі (ӨЭКК) құрылды. 1948–1949 жылдары КСРО Батыс Берлинді қоршауға алды, бірақ АҚШ пен Англия қаланы «әуе көпірі» арқылы қамтамасыз етті. 1949 жылы Германия бөлінді: мамырда ГФР (астанасы Бонн), қазанда ГДР құрылды.
1949 жылы Солтүстік Атлант одағы НАТО (АҚШ бастаған 12 ел) құрылды. Сол жылы КСРО Семей полигонында атом бомбасын сынап, АҚШ-тың монополиясы аяқталды. 1955 жылы ГФР НАТО-ға кіргеннен кейін КСРО мен оның одақтастары Варшава шарты ұйымын (ВШҰ) құрды.
Негізгі дағдарыстар: 1950–1953 жылдардағы Корея соғысы (КСРО мен Қытай қолдаған КХДР АҚШ бастаған БҰҰ әскерлері мен Оңтүстік Кореяға қарсы; 38-параллель бойынша бітіммен аяқталды); кеңес танктері басып-жаншыған 1956 жылғы Венгриядағы көтеріліс; 1958 жылғы Берлин дағдарысы (КСРО-ның Батыс Берлинді «еркін қала» ету талабы); 1961 жылғы тамызда ГДР адамдардың Батысқа қашуын тоқтату үшін Берлин қабырғасын салды.
Ғарыш, ядролық клуб және Кариб дағдарысы 9 сынып
Бәсеке ғарышқа ауысты. 1957 жылғы 4 қазанда КСРО Жердің алғашқы жасанды серігін ұшырды, 1961 жылғы 12 сәуірде Юрий Гагарин Байқоңыр ғарыш айлағынан (Қазақстан) адамзаттың ғарышқа алғашқы ұшуын жасады. АҚШ «Аполлон» бағдарламасымен жауап берді, 1969 жылы Нил Армстронг Айға қадам басты. «Ядролық клуб» пайда болды: АҚШ (1945), КСРО (1949), Ұлыбритания (1952), Франция (1960), Қытай (1964). Қарулану жарысы орасан қаражатты жұтты: сутегі бомбалары, құрлықаралық зымырандар, суасты қайықтары.
Ең қауіпті сәт — 1962 жылғы қазандағы Кариб (Куба) дағдарысы. Кубадағы революциядан (1959) кейін КСРО онда ядролық оқтұмсықты зымырандарды жасырын орналастырды. АҚШ аралды теңізден қоршауға алды; 13 күн бойы әлем ядролық соғыстың шегінде тұрды. Н. С. Хрущев пен Дж. Кеннеди келісті: КСРО зымырандарды Кубадан әкетеді, АҚШ Кубаға шабуыл жасамауға уәде беріп, Түркиядан зымырандарын алып тастайды. Дағдарыстан кейін Мәскеу — Вашингтон тікелей байланыс желісі орнатылып, 1963 жылы ядролық сынақтарды үш ортада тоқтату туралы Мәскеу шартына қол қойылды.
Вьетнам, Чехословакия, шиеленістің бәсеңдеуі және Ауғанстан 9 сынып
Вьетнамда АҚШ КСРО мен Қытай көмектескен коммунистік Солтүстікке (Хо Ши Мин) қарсы Оңтүстік Вьетнамды қолдады. 1964–1965 жылдардан бастап соғысқа 500 мыңнан астам американ солдаты қатысып, напалм мен химиялық заттар қолданылды. Соғыс АҚШ-тың өзінде жаппай наразылық туғызды; 1973 жылы американдықтар кетті, 1975 жылы Вьетнам коммунистер билігімен бірікті. 1968 жылы Чехословакияда А. Дубчек бастаған реформаторлар «адамдық келбеті бар социализм» құруға әрекеттенді («Прага көктемі»); ВШҰ елдерінің әскерлері елге кіріп, реформаларды басып-жаншыды.
1970 жылдары шиеленіс бәсеңдеді: ШСҚ-1 және ЗҚҚ туралы шарттар (1972), Еуропадағы соғыстан кейінгі шекараларды мойындау, Еуропадағы Қауіпсіздік және ынтымақтастық кеңесінің Қорытынды актісі (Хельсинки, 1975). Бәсеңдеу 1979 жылғы желтоқсанда кеңес әскерлерінің Ауғанстанға кіргізілуімен аяқталды. Батыстың Мәскеудегі Олимпиада-80-ді, социалистік елдердің Лос-Анджелестегі Олимпиада-84-ті бойкоттауы, американ зымырандарының Еуропаға орналастырылуы, КСРО-ны «зұлымдық империясы» деп атаған президент Р. Рейганның «жұлдызды соғыстар» (СҚБ) бағдарламасы (1983) соңынан ерді. Үміттің символы американ оқушысы Саманта Смиттің 1983 жылы КСРО-ға сапары болды.
Қырғи қабақ соғыстың аяқталуы және оның салдары 9 сынып
1985 жылдан М. С. Горбачев «жаңа саяси ойлауды» жариялады: жалпыадамзаттық құндылықтардың басымдығы, күштен бас тарту. 1987 жылы орта және кіші қашықтықтағы зымырандарды жою туралы шартқа қол қойылды, 1989 жылғы ақпанда кеңес әскерлері Ауғанстаннан шығарылды. 1989 жылы Шығыс Еуропада «барқыт революциялары» өтті: коммунистер Польшада, Венгрияда, ГДР-да, Чехословакияда, Болгарияда билікті бейбіт жолмен берді (Румынияда — қантөгіспен). 1989 жылғы 9 қарашада Берлин қабырғасы құлады, желтоқсанда Мальтада Горбачев пен Буштың кездесуінде қырғи қабақ соғыс аяқталды деп жарияланды.
Салдары: әлем картасы өзгерді — 1990 жылы Германия бірікті, 1991 жылы ВШҰ, ӨЭКК және КСРО, кейін Югославия мен Чехословакия (1993) ыдырады. Екі полюсті әлемнен көпполюсті әлемге (АҚШ, ЕО, Қытай, Ресей және т.б. орталықтары бар) өту жүрді. Алайда жалпыға ортақ бейбітшіліктің орнына жергілікті әскери шиеленістер тұтанды: бұрынғы Югославиядағы соғыстар, Қарабақ, Приднестровье, Тәжікстан қақтығыстары, Парсы шығанағындағы соғыстар.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- НАТО 1949 жылы, ал ВШҰ 1955 жылы (ГФР-дың НАТО-ға кіруіне жауап ретінде) құрылды. ВШҰ НАТО құрылғанда бірден жауап ретінде пайда болған жоқ.
- Фултон сөзі — Черчилль (1946), доктрина — Трумэн (1947), көмек жоспары — Маршалл (1947). Авторларын шатастырмаңыз.
- Берлин қабырғасы 1961 жылы салынып, 1989 жылы құлады; Берлинді қоршау (1948–1949) — басқа, бірінші дағдарыс.
- Венгрия — 1956 ж., Чехословакия («Прага көктемі») — 1968 ж., Ауғанстан: кіргізу — 1979, шығару — 1989.
Есте сақта
Фултон 1946 → Трумэн мен Маршалл 1947 → НАТО 1949 → Корея 1950–53 → ВШҰ 1955 → қабырға 1961 → Куба 1962 → Хельсинки 1975 → Ауғанстан 1979 → қабырға құлады 1989 → екі полюстіліктің соңы 1991.
Өзіңді тексер
- Г. Трумэн
- Дж. Маршалл
- У. Черчилль
- Ш. де Голль
Жауабын көрсету
У. Черчилль Черчилль Еуропа үстіндегі «темір перде» туралы мәлімдеді.
- 1949 ж.
- 1955 ж.
- 1961 ж.
- 1968 ж.
Жауабын көрсету
1955 ж. ВШҰ 1955 жылғы мамырда ГФР НАТО-ға кіргеннен кейін құрылды.
- Кеңес зымырандарының Кубаға орналастырылуы
- Берлин қабырғасының салынуы
- Чехословакияға әскер кіргізу
- Корея соғысы
Жауабын көрсету
Кеңес зымырандарының Кубаға орналастырылуы Кубадағы кеңес ядролық зымырандары әлемді ядролық соғыстың шегіне әкелді.
- Хельсинки актісі
- Гагариннің ұшуы
- Берлин қабырғасының құлауы
- Кеңес әскерлерінің Ауғанстанға кіргізілуі
Жауабын көрсету
Кеңес әскерлерінің Ауғанстанға кіргізілуі 1979 жылғы желтоқсанда Ауғанстанға әскер кіргізу жаңа шиеленіс толқынын туғызды.
- «Прага көктемі»
- «Барқыт революциялары»
- «Жаңа ойлау»
- «Жылымық»
Жауабын көрсету
«Барқыт революциялары» «Барқыт» — негізінен қантөгіссіз өткендіктен (Румыния — ерекшелік).