Тарих тұлғаларда

Тақырыпты талдау

Алгоритм: қайраткерді қалай тануға болады 5–11 сынып

1-қадам. Мәтіннен лауазымды, атақты немесе шенді табыңыз — олар бірден елі мен дәуірі бойынша іздеуді тарылтады: перғауын (Египет), Вавилон патшасы, стратег (Афины), консул мен диктатор (Рим республикасы), император (Рим, Византия, Германия, Наполеон Франциясы), халиф (Араб халифаты), сұлтан (Осман империясы), сёгун (Жапония), лорд-протектор (Кромвель), канцлер (Германия), фюрер (нацистік Германия), дуче (фашистік Италия), бас хатшы (КСРО), президент (АҚШ, Франция және т.б.). 2-қадам. Оқиғаны табыңыз: соғыс, реформа, революция, жаңалық, құжат. 3-қадам. Қанатты сөзді немесе шығарманы тексеріңіз.

4-қадам. Өмір сүрген жылдарын дәуірмен салыстырып, анахронизм-нұсқаларды алып тастаңыз. 5-қадам. Тұзақ-жұптарды есте сақтаңыз: Мартин Лютер және Мартин Лютер Кинг, Махатма Ганди және Индира Ганди (Нерудің қызы, Махатманың туысы емес), Петр I және Петр III, Наполеон I және Наполеон III, Теодор Рузвельт (ХХ ғ. басы) және Франклин Рузвельт (1933–1945), Ли Куан Ю (Сингапур) және Ли Сын Ман (Оңтүстік Корея).

Ежелгі әлем мен орта ғасыр қайраткерлері 5–6 сынып

Ежелгі әлем: Хаммурапи — Вавилон заңдары; Рамзес II — перғауын, хеттермен бітім; Дарий I — Парсы державасы, сатрапиялар, «патша жолы»; Ашока — буддизмге қамқор болған үнді патшасы; Цинь Шихуанди — Қытайдың тұңғыш императоры, Ұлы қорған; Конфуций мен Лао-цзы — Қытай ойшылдары; Перикл — афиндік демократияның «алтын ғасыры», Парфенон; Александр Македонский — Үнді өзеніне дейінгі Шығыс жорығы, Аристотельдің шәкірті; Спартак — құлдар көтерілісі (б.з.б. 73–71 жж.); Гай Юлий Цезарь — «Келдім, көрдім, жеңдім», Рубиконнан өту, б.з.б. 44 ж. өлтірілген; Октавиан Август — Римнің тұңғыш императоры; Ұлы Константин — Милан жарлығы, Константинополь.

Орта ғасыр: Аттила — ғұндардың көсемі; Юстиниан I — Византия, кодекс, Әулие София соборы; Хлодвиг — франктер королі, Салиялық шындық; Мұхаммед пайғамбар — исламның негізін салушы; Ұлы Карл — франктер империясы, 800 ж. таққа отырды; Шыңғыс хан — Моңғол империясы (1206), Жаса; Батый — Русь пен Еуропаға жорық; Жанна д'Арк — «Орлеан бикеші», Жүзжылдық соғыс; Әмір Темір — астанасы Самарқанд болған держава, Ясауи кесенесі; Чжэн Хэ — Мин әулетінің теңіз жорықтары; Мехмед II Фатих — Константинопольді алу (1453).

Жаңа заман қайраткерлері (XV–XVIII ғғ.) 6–7 сынып

Ашылулар мен Реформация дәуірі: Христофор Колумб — Американы ашу (1492); Васко да Гама — Үндістанға теңіз жолы (1498); Фернан Магеллан — тұңғыш жер шарын айнала саяхат; Эрнан Кортес — ацтектерді жаулау; Мартин Лютер — «95 тезис», Германиядағы Реформация; Жан Кальвин — Женевадағы Реформация; Генрих VIII — англикан шіркеуі; Елизавета I — «Жеңілмейтін армаданы» жеңу (1588); Генрих IV — Нант жарлығы, «Париж мессаға тұрарлық»; кардинал Ришелье — Франциядағы абсолютизмді нығайту.

Абсолютизм және революциялар: Людовик XIV — «Күн-король», «Мемлекет — бұл мен», Версаль; Оливер Кромвель — Ағылшын революциясының көсемі, лорд-протектор; Петр I — реформалар, Солтүстік соғыс, «Еуропаға терезе»; Фридрих II мен Екатерина II — «ағартушылық абсолютизм»; Токугава Иэясу — Жапониядағы сёгунат (1603); Джордж Вашингтон — Тәуелсіздік соғысындағы бас қолбасшы және АҚШ-тың тұңғыш президенті; Томас Джефферсон — Тәуелсіздік декларациясының авторы; Максимилиан Робеспьер — якобиншілер көсемі, якобиндік диктатура (1793–1794).

XIX ғасыр қайраткерлері 7–8 сынып

Наполеон Бонапарт — 18 брюмер төңкерісі (1799), император, Азаматтық кодекс, Ватерлоодағы жеңіліс (1815); Симон Боливар — Латын Америкасының «Азат етушісі»; Джеймс Монро — «Америка американдықтар үшін»; Отто фон Бисмарк — «темір канцлер», Германияны «темір мен қанмен» біріктіру; Джузеппе Гарибальди мен Камилло Кавур — Италияны біріктіру; Авраам Линкольн — Азамат соғысы, құлдықты жою, 1865 ж. өлтірілген; Александр II — басыбайлылық құқықты жою (1861); император Муцухито — Жапониядағы Мэйдзи реформалары.

Ойшылдар мен мәдениет қайраткерлері: Карл Маркс пен Фридрих Энгельс — «Коммунистік партия манифесі», «Капитал»; Чарльз Дарвин — эволюция теориясы; Виктор Гюго, Чарльз Диккенс, Эмиль Золя, Ф. М. Достоевский, Абай Құнанбаев — әлеуметтік әділетсіздік туралы әдебиет; Хун Сюцюань — Қытайдағы тайпиндер көтерілісінің көсемі; Мұстафа Решид-паша — Осман империясындағы Танзимат реформалары.

ХХ — ХХІ ғасыр басындағы қайраткерлер 8–11 сынып

Ғасырдың бірінші жартысы: В. И. Ленин — Қазан революциясы, ЖЭС; И. В. Сталин — индустрияландыру, ұжымдастыру, тоталитаризм; Сунь Ятсен — Синьхай революциясы, «үш халықтық қағида»; Мұстафа Кемал Ататүрік — Түрік Республикасының негізін қалаушы (1923), зайырлы мемлекет; Махатма Ганди — күш көрсетпеу (сатьяграха), «тұз жорығы»; Бенито Муссолини — Италиядағы фашизм, «дуче»; Адольф Гитлер — нацизм, «фюрер», Екінші дүниежүзілік соғысты бастады; Франклин Д. Рузвельт — «жаңа бағыт», ленд-лиз; Уинстон Черчилль — соғыс кезіндегі Ұлыбритания премьері, Фултон сөзі; Шарль де Голль — «Еркін Франция», Бесінші республика (1958).

Ғасырдың екінші жартысы: Мао Цзэдун — ҚХР негізін қалаушы, «Үлкен секіріс», «мәдени революция»; Дэн Сяопин — «қытайлық ерекшелігі бар социализм»; Джавахарлал Неру — Үндістанның тұңғыш премьер-министрі; Мұхаммед Әли Джинна — Пәкістанның негізін қалаушы; Конрад Аденауэр мен Людвиг Эрхард — ГФР-дің «экономикалық ғажайыбы»; Н. С. Хрущев — «жылымық», Кариб дағдарысы; Джон Кеннеди — Кариб дағдарысы, 1963 ж. өлтірілген; Гамаль Абдель Насер — Суэц каналын ұлттандыру; Мартин Лютер Кинг — азаматтық құқықтар үшін күрес, «Менің арманым бар»; Маргарет Тэтчер — «темір ханым», неоконсерватизм; М. С. Горбачев — қайта құру, жариялылық; Нельсон Мандела — апартеидке қарсы күрес; Ли Куан Ю (Сингапур) және Махатхир Мохамад (Малайзия) — «үшінші әлемнен біріншіге»; Н. Ә. Назарбаев — жаңғыртудың қазақстандық үлгісі, ЕАЭО мен АӨСШК бастамашысы.