Ағартушылық және Жаңа заман мәдениеті

Тақырыпты талдау

Ағартушылық идеялары және қайраткерлері 7 сынып

Ағартушылық XVII ғасырдың соңында Англияда пайда болып, XVIII ғасырда Францияда гүлденді. Себептері: ғылымның жетістіктері (Ньютон әлем ақыл-ой тани алатын заңдарға бағынатынын көрсетті), сословиелік артықшылықтарға наразы буржуазияның өсуі, абсолютизм дағдарысы. Ұранын неміс философы И. Кант тұжырымдады: «Өз ақылыңды пайдалануға батыл бол!» («Ағартушылық деген не?» мақаласы, 1784).

Басты ойшылдар: Джон Локк (Англия) — өмірге, бостандыққа және меншікке табиғи құқықтар, қоғамдық келісім, халықтың тиранияға қарсы көтерілу құқығы («Басқару туралы екі трактат», 1690). Шарль Монтескье — билікті заң шығарушы, атқарушы және сот билігіне бөлу («Заңдар рухы туралы», 1748). Вольтер — шіркеу мен фанатизмді сынау, діни төзімділік, сөз бостандығы («Оңбағанды жаныштаңдар!»; «Кандид» повесі), ағартушы монархияны жақтаушы. Жан-Жак Руссо — халықтық егемендік (билік халыққа тиесілі), теңдік, республика («Қоғамдық келісім туралы», 1762), жеке меншікті теңсіздіктің көзі ретінде сынау. Дени Дидро мен Жан д'Аламбер «Энциклопедияны, немесе ғылымдар, өнерлер және қолөнерлердің түсіндірме сөздігін» (1751–1772) — дәуір білімінің жинағын шығарды. Адам Смит (Шотландия) еркін нарықты — «көрінбейтін қолды» негіздеді («Халықтар байлығы», 1776).

«Ағартушылық абсолютизм» 7 сынып

Кейбір монархтар Ағартушылық идеялары мемлекетті күшейтуге көмектеседі деп шешіп, шексіз биліктен бас тартпай, «жоғарыдан» реформалар жүргізді. Ұлы Фридрих II (Пруссия, 1740–1786) өзін «мемлекеттің бірінші қызметшісі» деп атады, Вольтермен дос болды, діни төзімділік енгізді, азаптауды жойды, мектептерді дамытты, бірақ басыбайлылық құқықты сақтады. Екатерина II (Ресей, 1762–1796) Вольтер мен Дидромен хат жазысты, Монтескьеге сүйеніп Заң жобасы комиссиясына «Нұсқау» (1767) жазды, Смольный институтын ашты, алайда оның тұсында басыбайлылық құқық күшейіп, Пугачев көтерілісі қатыгездікпен басылды.

Мария Терезия және әсіресе оның ұлы Иосиф II (Австрия) бәрінен әрі барды: Иосиф II «Діни төзімділік туралы патентті» (1781) шығарып, чех және австрия жерлерінде жеке басыбайлылық тәуелділікті жойды, монастырьлардың бір бөлігін жапты. Густав III (Швеция) мен Карл III (Испания) де ағартушы монархтар саналады. Қорытынды: реформалар армияны, басқаруды және білімді жаңартты, бірақ негізді — сословиелік құрылыс пен самодержавиені өзгертпеді; идея мен шындық арасындағы қайшылық революцияларға итермеледі.

Ағартушылық және революциялар. Қоғамдық санаға әсері 7 сынып

Ағартушылық идеялары революциялардың «бағдарламасына» айналды. Солтүстік Америкада Томас Джефферсон Тәуелсіздік декларациясында (1776) Локктың сөздерімен дерлік барлық адамдар тең жаратылғанын және өмірге, бостандыққа, бақытқа ұмтылуға ажырамас құқықтары барын, бұл құқықтарды бұзған үкіметті халықтың ауыстыруға хақысы барын жазды. АҚШ Конституциясы (1787) Монтескьенің билікті бөлу қағидасын жүзеге асырды. Францияда Адам және азамат құқықтарының декларациясы (1789): «Адамдар еркін және құқықтары тең болып туады және солай қалады» деп, ұлттың егемендігін (Руссо идеялары), сөз бен ұждан бостандығын жариялады. Якобиншілер Руссоны өз ұстазы деп атады.

Санаға әсері: салондар, кофеханалар, клубтар, газеттер мен журналдар, масондық ложалар, көпшілік кітапханалары мен мұражайлар таралды (Лувр 1793 ж. көпшілікке ашылды). Адамдар өздерін бодан емес, азамат санай бастады; білімді адам идеалы, прогреске сенім, сословиелік артықшылықтар мен құлдықты сынау пайда болды. Кейін Ағартушылық идеялары либерализмге, құлдықты жою қозғалысына және адам құқықтары үшін күреске, ал Қазақстанда XIX ғасыр ағартушыларына (Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, Абай) шабыт берді.

Ағартушылық дәуіріндегі Франция мәдениеті 7 сынып

Франция Еуропада сән үлгісін белгіледі: француз тілі сарайлар мен дипломатияның тіліне айналды. Мәдени өмірдің орталығы философтар мен ғалымдар жиналған әдеби салондар болды (Жоффрен ханым). Әдебиет: Вольтер («Кандид»), Монтескье («Парсы хаттары» — француз тәртібін парсылардың көзімен сынайтын сатира), Руссо («Юлия, немесе Жаңа Элоиза» — сентиментализм, сезім мен табиғатқа табыну), Бомарше — қызметшісі графтан ақылды болып шығатын «Фигароның үйленуі» комедиясы (1784); оны революцияның хабаршысы санайды.

Өнер: ғасырдың бірінші жартысында — ақсүйектердің нәзік әрі жеңілтек стилі рококо (Антуан Ватто «Кифера аралына сапар», Франсуа Буше, Оноре Фрагонар). Екінші жартысында оны антикалық үлгілер мен азаматтық борыш идеясы бар классицизм алмастырды: Жак-Луи Давид («Горацийлер анты», 1784; «Маратның өлімі», 1793), Париж Пантеонының сәулеті (Суффло). Революция кезінде — бұқаралық мерекелер, жаңа нышандар (үш түсті ту, «Марсельеза»), метрлік өлшем жүйесі енгізілді.

XIX ғасырдағы өнер мен әдебиет. Әлеуметтік әділетсіздіктің өнердегі көрінісі 7 сынып

XIX ғасырдың бағыттары бірін-бірі алмастырды. Романтизм (XVIII ғ. соңы — XIX ғ. ортасы) — суық ақылға қарсы сезімнің бүлігі, өткенге, экзотикаға, күшті тұлғаларға қызығушылық: Дж. Байрон, В. Гюго («Париж құдай ана соборы», 1831), Э. Делакруа («Халықты бастаған Бостандық», 1830), композиторлар Ф. Шопен мен Ф. Лист. Реализм (1830–1840 жж. бастап) — қоғамды шынайы бейнелеу: О. де Бальзак («Адамзат комедиясы»), Г. Флобер, Л. Толстой, суретші Г. Курбе. Натурализм — Э. Золя. Импрессионизм (1870 жж.) — К. Моне («Әсер. Шығып келе жатқан күн»), О. Ренуар, Э. Дега; постимпрессионизм — В. ван Гог, П. Гоген, П. Сезанн. Ғасыр соңында — символизм мен модерн.

Көптеген авторлар әлеуметтік әділетсіздікті әшкереледі. А. Радищев «Петербургтен Мәскеуге саяхат» (1790) еңбегінде басыбайлылық құқықтың сұмдығын көрсетіп, жер аударылды. Ч. Диккенс («Оливер Твист», «Ауыр заман») Англиядағы жұмыс үйлерін, бала еңбегі мен кедейлікті суреттеді. Э. Золя «Жерминальда» (1885) шахтерлердің өмірі мен ереуілін көрсетті. Ф. М. Достоевский («Бейшара жандар», «Қылмыс пен жаза») — үлкен қаладағы «кішкентай адамның» азабы. В. Гюго («Азап шеккендер», 1862) — кедейлердің тағдыры; Г. Бичер-Стоу («Том ағайдың лашығы», 1852) — АҚШ-тағы құлдыққа қарсы. Абай Құнанбаев өлеңдері мен «Қара сөздерінде» надандықты, болыс пен билердің озбырлығын, парақорлықты сынап, білім мен еңбекке шақырды. Кескіндемеде: Ж.-Ф. Милле («Масақ терушілер»), Г. Курбе («Тас қиратушылар»), И. Репин («Еділдегі бурлактар»).

Ғылыми ойдың дамуы. XIX ғасырдың ғылыми жаңалықтары 7 сынып

Биология: Чарльз Дарвин «Табиғи сұрыптау жолымен түрлердің шығуы» (1859) кітабында эволюцияны дәлелдеді — ең бейімделгендер тірі қалып, ұрпақ қалдырады. Чех монахы Грегор Мендель бұршақпен жүргізген тәжірибелер арқылы тұқым қуалау заңдарын ашты (1865), бірақ олар тек 1900 жылы мойындалды. Ағзалардың жасушалық құрылысы теориясы (Т. Шванн, М. Шлейден, 1838–1839). Луи Пастер микробтардың рөлін дәлелдеп, құтыруға қарсы вакцина (1885) мен пастерлеу әдісін жасады; Роберт Кох туберкулез қоздырғышын ашты (1882).

Физика мен химия: Майкл Фарадей электромагниттік индукцияны ашты (1831) — электр генераторларының негізі; Дж. Максвелл электромагниттік өріс теориясын жасады; энергияның сақталу заңы (Майер, Джоуль, Гельмгольц); Д. И. Менделеев — периодтық заң (1869); В. Рентген X-сәулелерін (1895), А. Беккерель радиоактивтілікті (1896) ашты, Мария мен Пьер Кюри зерттеулері. Техника: Дж. Стефенсонның паровозы (1825 — алғашқы темір жол), С. Морзе телеграфы, фотография (Л. Дагер, 1839), А. Беллдің телефоны (1876), Т. Эдисонның қыздыру шамы (1879), К. Бенцтің автомобилі (1885–1886), радио (А. Попов, Г. Маркони, 1895), Люмьер ағайындылардың кинематографы (1895). Ғылым өндіргіш күшке айналып, ХХ ғасырдың индустриялық серпілісін дайындады.