Ұлы географиялық ашылулар және алғашқы отарлық империялар

Тақырыпты талдау

Ашулардың себептері мен алғышарттары 6 сынып

Экономикалық себептер: Еуропада тиын соғу үшін алтын мен күміс жетіспеді, ал шығыстық тауарлар (бұрыш, даршын, қалампыр, жібек) өте қымбат болды. Константинополь құлағаннан кейін (1453) Шығысқа апаратын сауда жолдарын Осман империясы мен араб көпестері бақылады, сондықтан еуропалықтар Үндістан мен Қытайға теңіз жолын іздеді.

Техникалық алғышарттар: жетілдірілген компас пен астролябия, дәл карталар, кеменің жаңа түрі — каравелла. Ғалымдар (Паоло Тосканелли) Жердің шар тәрізді екенін, демек, батысқа қарай жүзіп Үндістанға жетуге болатынын дәлелдеді.

Саяси себептер: Португалия мен Испания Реконкистаны аяқтап жатқан еді (Гранада 1492 жылы құлады), олардың теңіз асып байлық іздеуге дайын жерсіз жауынгер дворяндары көп болды. Португалия ханзадасы Теңізші Генрих 1415 жылдан бастап Африка жағалауымен экспедициялар ұйымдастырды.

Басты экспедициялар 6 сынып

Португалия: Бартоломеу Диаш 1488 жылы Африканың оңтүстік шеті — Үміт мүйісін айналып өтті. Васко да Гама 1497–1499 жылдары Африканы айнала жүзіп, 1498 жылы Үндістанның Каликут портына жетті — Үндістанға теңіз жолы ашылды. Педру Кабрал 1500 жылы Бразилияға жетті.

Испания: Христофор Колумб (испан қызметіндегі генуялық) 1492 жылы 12 қазанда Багам аралдарына жетіп, кейін Куба мен Гаитиді ашты; ол барлығы төрт экспедиция жасап, өлгенше Азияға жеттім деп ойлады (бұдан «Батыс Үндістан» және «үндістер» атаулары шықты). Америго Веспуччи мұның жаңа құрлық екенін түсінді, 1507 жылы картограф Вальдземюллер оны Америка деп атады.

Фернан Магеллан экспедициясы (1519–1522) Американың оңтүстік шетіндегі бұғаздан өтіп, Тынық мұхитты кесіп өтті; Магелланның өзі Филиппинде қаза тапты (1521), ал Испанияға Хуан Себастьян Элькано басқарған бір ғана «Виктория» кемесі оралды. Бұл жер шарын айналып шығу Жердің шар тәрізді екенін және мұхиттардың өзара байланысты екенін дәлелдеді. Тордесильяс шарты (1494) әлемді Атлант мұхитындағы меридиан бойынша Испания мен Португалия арасында бөлді.

XV ғасырдағы Америка халықтары 6 сынып

Майялар (Юкатан түбегі) иероглифтік жазу, дәл күнтізбе, сатылы пирамидалар жасады; испандар келгенде олардың қала-мемлекеттері құлдырау кезеңінде еді.

Ацтектер Мексикада көлдің ортасындағы аралда орналасқан Теночтитлан (қазіргі Мехико) астанасы бар күшті мемлекет құрды; билеушісі — II Монтесума. Ацтектер жүзбелі бақшаларда (чинампаларда) жүгері өсіріп, құдайларға адам құрбандыққа шалды, бағындырылған тайпалардан алым жинады.

Инктер Анд тауларында астанасы Куско болған орасан зор Тауантинсуйу империясын құрды; Жоғарғы Инка Күннің ұлы саналды. Инктерде тау жолдарының желісі, террасалы егіншілік, кипу деп аталатын түйінді жазу болды. Үндістер темірді, шаруашылықта доңғалақты, жылқы мен атыс қаруын білмеді — бұл, сондай-ақ еуропалықтар әкелген аурулар (шешек) мен ішкі алауыздық Кортес (1519–1521) пен Писарроның (1532–1533) шағын жасақтарына осы державаларды жаулап алуға мүмкіндік берді.

Алғашқы отарлық империялар: Португалия мен Испания 6 сынып

Португалия империясы сауда империясы болды: португалдар (Бразилиядан басқа) үлкен аумақтарды басып алмай, жағалауларда бекіністі факториялар құрды — Үндістанда Гоа (1510), Малакка, Ормуз, Қытайда Макао, Африкадағы тірек пункттер. Олар дәмдеуіштер саудасын монополияға айналдырды.

Испания империясы қоныс аударушылық-егіншілік және кен өндіруші империя болды: испандар Орталық және Оңтүстік Американың орасан зор аумақтарын жаулап алып, Жаңа Испания мен Перу вице-корольдіктерін құрды, Потоси мен Мексика кеніштерінен күміс тасыды. Үндістерді тәуелді жұмысшыларға айналдырып (энкомьенда), күштеп шоқындырды; аурулар мен ауыр еңбектен байырғы халық бірнеше есе азайды. Діни қызметкер Бартоломе де Лас Касас үндістерді қорғап шықты.

Қырылған үндістердің орнына плантацияларға африкалық құлдар әкеліне бастады — трансатлантикалық құл саудасы осылай басталды.

Африканың дәстүрлі өркениеттері 6 сынып

Батыс Африкада алтын мен тұздың Сахара арқылы саудасымен күн көрген бай мемлекеттер болды: Гана (XI ғ. дейін), Мали (XIII–XV ғғ.; билеушісі Манса Муса 1324 жылы Меккеге қажылығымен және жомарттығымен даңққа бөленді; Тимбукту исламдық ғылымның орталығына айналды), Сонгай (XV–XVI ғғ., Сонни Али мен Аския Мухаммед; 1591 жылы Марокко талқандады).

Орманды аймақта: Бенин мемлекеті қола құюымен әйгілі болды; Орталық Африкада — Конго корольдігі. Шығыста — христиан Эфиопиясы мен суахили сауда қалалары (Килва, Момбаса). Оңтүстікте — тас құрылыстары бар Ұлы Зимбабве және алтынмен сауда жасаған Мономотапа державасы.

Ұлы ашылулар Африканың тағдырын күрт өзгертті: португалдар жағалауда тірек пункттер құрды, ал құл саудасы миллиондаған адамды Америкаға әкетіп, африкалық қоғамдардың дамуына нұқсан келтірді.

Ұлы географиялық ашылулардың салдары 6 сынып

Еуропа үшін оң салдары: Жер туралы білім кеңейді; дүниежүзілік нарық пайда болды; сауда жолдары Жерорта теңізінен Атлант мұхитына ауысты — Лиссабон, Севилья, Антверпен, кейін Амстердам мен Лондон өрледі, ал Италия қалалары құлдырады. Алтын мен күмістің ағылуы «баға революциясын» туғызып, сауда мен мануфактуралардың дамуын, яғни капитализмнің пайда болуын жеделдетті.

«Колумб алмасуы» басталды: Еуропаға картоп, жүгері, қызанақ, какао, темекі, күнбағыс келді; Америкаға — жылқы, сиыр, бидай, қант қамысы, сонымен бірге шешек пен басқа аурулар.

Теріс салдары: ацтектер мен инктер өркениеттерінің жойылуы, үндістердің қырылуы, отаршылдық пен құл саудасының басталуы.