ХХ ғасырдың екінші жартысындағы Батыс елдерінің дамуы
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Еуропа қираған күйде болды, бірақ Маршалл жоспарының, мемлекеттік реттеудің және ғылыми-техникалық революцияның арқасында 1950–1960 жылдары «экономикалық ғажайып» (ГФР, Италия, Франция, Жапония) орнады. Еуропа бірігуді бастады: Еуропа кеңесі (1949), Шуман жоспары (1950), КБЕБ (1952), ЕЭҚ (1957–1958), ЕСЕА (1960), кейін Еуропалық Одақ (1992). Тегін медицинасы, зейнетақысы мен жәрдемақысы бар «жалпыға бірдей бақуатты мемлекет» қалыптасты: Ұлыбританиядағы лейбористер, ГФР-дағы Аденауэр мен Эрхардтың «әлеуметтік-нарықтық шаруашылығы», социал-демократтардың «швед үлгісі». Францияда де Голль Бесінші республиканы құрды, бірақ 1968 жылғы «мамыр дағдарысын» бастан кешті. 1970 жылдардағы мұнай дағдарыстарынан кейін кейнсшілдікті жаңа консерватизм — «тэтчеризм» мен «рейганомика» алмастырды.Қарапайым тілмен
«Жалпыға бірдей бақуатты мемлекет» үлкен сақтандыру кассасына ұқсайды: бәрі жоғары салық төлейді, ал оның орнына әркім тегін аурухана, мектеп, зейнетақы және қиын сәтте көмек алады.
Қирандыдан ғажайыпқа
Маршалл жоспарының ақшасы, жаңа технологиялар мен арзан мұнай Батыс Германияға, Италия мен Жапонияға 15–20 жылда экономикалық көшбасшыға айналуға мүмкіндік берді.
Еуропа бірігеді
Алдымен көмір мен болаттың ортақ нарығы (Франция мен Германия бұдан былай соғыспас үшін), содан кейін барлық тауарлардың ортақ нарығы, кейін Еуропалық Одақ пен еуро.
Бақуаттылықтың үш үлгісі
Британия — ұлттық денсаулық сақтау қызметі; ГФР — «әлеуметтік-нарықтық шаруашылық»; Швеция — жоғары салықтар және кәсіподақтардың кәсіпкерлермен келісімдері.
Нарыққа бетбұрыс
1970 жылдары өсу тоқтады. Англиядағы Тэтчер мен АҚШ-тағы Рейган мемлекет шығыстарын қысқартып, мемлекеттік кәсіпорындарды сатып, кәсіподақтарды әлсіретті.
Басты даталар
- 1945–1951 жж.Ұлыбританиядағы К. Эттлидің лейбористік үкіметі: ұлттандыру, Ұлттық денсаулық сақтау қызметі (1948)
- 1948 ж.Германияның батыс аймақтарындағы Л. Эрхардтың ақша реформасы
- 1949 ж.Еуропа кеңесінің құрылуы (5 мамыр)
- 1949–1963 жж.«Аденауэр дәуірі» — ГФР-дағы К. Аденауэрдің канцлерлігі
- 1950 ж.«Шуман жоспары» (9 мамыр)
- 1952 ж.Көмір мен болаттың Еуропалық бірлестігінің жұмысын бастауы (шартқа 1951 жылы қол қойылды)
- 1954 ж.Өзгертілген Брюссель келісімі (Париж келісімдері), Батыс Еуропа одағы
- 1957–1958 жж.Рим шарттары (1957), Еуропалық экономикалық қауымдастықтың жұмысын бастауы (1958)
- 1958 ж.Францияда бесінші Республиканың құрылуы.
- 1960 ж.Г. Макмилланның бастамасымен Еркін сауданың Еуропалық ассоциациясы (ЕСЕА)
- 1968 ж. мамырФранциядағы «мамыр дағдарысы»: студенттер толқуы және жалпы ереуіл
- 1979 ж.Англиядағы М.Тэтчер реформаларының басталуы.
- 1992 ж.Еуропалық Одақтың (ЕО) құрылуы туралы Маастрихт келісімінің жасалуы.
Басты даталар (ЕНТ)
Алжир дағдарысы аясында билікке генерал де Голль қайта оралды; 1958 жылғы жаңа конституция президентке күшті билік берді. Бесінші республика Францияда әлі күнге дейін бар.
Маргарет Тэтчер Ұлыбританияның премьер-министрі болып, жаңа консервативтік реформаларды бастады: жекешелендіру, салықты төмендету, кәсіподақтарды шектеу. «Тэтчеризм» кейнсшілдік «жалпыға бірдей бақуатты мемлекетті» алмастырды.
1992 жылы нидерландтық Маастрихтте қол қойылған шарт (1993 жылдан күшінде) Еуропалық қауымдастықтарды ортақ азаматтығы, ортақ сыртқы саясаты және бірыңғай еуро валютасына бағыты бар Еуропалық Одаққа айналдырды.
Ұғымдар мен терминдер
- «Экономикалық ғажайып»
- 1950–1960 жылдардағы ГФР, Италия, Жапония және басқа елдер экономикасының жедел өсуі.
- «Жалпыға бірдей бақуатты мемлекет»
- Салықтар арқылы табысты қайта бөліп, азаматтарға әлеуметтік қорғауға: медицинаға, білімге, зейнетақыға, жәрдемақыға кепілдік беретін мемлекет.
- Әлеуметтік-нарықтық шаруашылық
- ГФР үлгісі (Л. Эрхард): еркін нарық пен бәсекелестіктің мемлекеттің әлеуметтік кепілдіктерімен ұштасуы.
- Швед үлгісі
- Социал-демократиялық аралас экономика: жеке меншік, жоғары салықтар, дамыған әлеуметтік сала, кәсіподақтар мен жұмыс берушілердің ұжымдық келісімдері.
- Еуропалық интеграция
- Еуропа елдерінің ортақ экономикалық және саяси құрылымдарға (КБЕБ, ЕЭҚ, ЕО) бірігуі.
- Жаңа консерватизм (неоконсерватизм)
- 1980 жылдардағы бағыт: мемлекеттің араласуын азайту, жекешелендіру, салықты төмендету, жеке бастамаға сүйену (тэтчеризм, рейганомика).
- Жекешелендіру
- Мемлекеттік меншікті жеке қолға сату.
Тақырыпты талдау
Экономиканы қалпына келтіру және «экономикалық ғажайып» 9 сынып
Соғыстың экономикалық салдары: Еуропа мен Жапониядағы қираған қалалар, зауыттар мен көлік, орасан қарыздар, азық-түлік тапшылығы. АҚШ, керісінше, байып, әлемдік өнеркәсіп өнімінің жартысына жуығын өндірді. Қалпына келтіруге Маршалл жоспары (1948–1952), долларды әлемдік валюта еткен Бреттон-Вудс қаржы жүйесі, арзан мұнай және ғылыми-техникалық революция (автоматтандыру, электроника, химия) көмектесті.
1950–1960 жылдары ГФР-да, Италияда, Жапонияда және Францияда «экономикалық ғажайып» орнады: өндіріс жылына 6–10%-ға өсті. Себептері: шетелдік көмек пен несиелер, ескі зауыттардың орнына жабдықтарды жаңарту, әскери шығыстардың аздығы (ГФР мен Жапонияда), арзан жұмыс күші, Кейнс бойынша мемлекеттік реттеу, нарықтардың ашылуы. «Тұтыну қоғамы» өсті: отбасыларда автокөлік, тоңазытқыш, теледидар пайда болды.
Еуропалық интеграция: Еуропа кеңесінен ЕО-ға дейін 9 сынып
Еуропалықтар жаңа соғыстарға жол бермеу және алпауыт державаларға қарсы тұру үшін бірігуді ұйғарды. 1949 жылы Еуропа кеңесі — адам құқықтары мен демократияны қорғау жөніндегі ұйым (Страсбург) құрылды. 1950 жылғы 9 мамырда Франция сыртқы істер министрі Р. Шуман Франция мен Германияның көмір және болат өнеркәсібін біріктіру жоспарын («Шуман жоспары») ұсынды: көмір мен болатсыз соғысу мүмкін емес. 1951 жылы алты ел (Франция, ГФР, Италия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург) Париж шартына қол қойып, 1952 жылы Көмір мен болаттың Еуропалық бірлестігі (КБЕБ) жұмысын бастады.
1954 жылы өзгертілген Брюссель келісімі (Париж келісімдері) Батыс Еуропа одағын құрып, ГФР-ға НАТО-ға жол ашты. 1957 жылы «алтылық» Еуропалық экономикалық қауымдастық (ЕЭҚ, «Ортақ нарық») пен Евратом туралы Рим шарттарына қол қойды; ЕЭҚ 1958 жылғы 1 қаңтарда жұмысын бастады. ЕЭҚ-қа кірмеген Ұлыбритания премьер Г. Макмилланның бастамасымен 1960 жылы жеті елден тұратын Еркін сауданың Еуропалық ассоциациясын (ЕСЕА) құрды. Кейін Британия бәрібір ЕЭҚ-қа кірді (1973). 1992 жылғы Маастрихт шарты қауымдастықты Еуропалық Одаққа айналдырды.
Франция мен Ұлыбритания 9 сынып
Францияда Төртінші республика (1946–1958) үкіметтердің жиі ауысуынан және отарлық соғыстардан зардап шекті. Алжир дағдарысы билікке генерал Шарль де Голльді қайтарды: 1958 жылы президенттің күшті билігі бар Бесінші республика конституциясы қабылданды. Де Голль «Франция ұлылығы» саясатын жүргізді: тәуелсіз ядролық бағдарлама, НАТО-ның әскери ұйымынан шығу (1966), Алжирге тәуелсіздік беру. 1968 жылғы мамырда Париждегі студенттер толқуы жалпы ереуілге ұласты («мамыр дағдарысы»); үкімет жалақыны көтеруге барды, ал 1969 жылы де Голль жеңіліп қалған референдумнан кейін отставкаға кетті.
Ұлыбританияда 1945 жылы сайлауда лейбористер (К. Эттли) жеңді. Олар Англия банкін, көмір өнеркәсібін, темір жолдарды ұлттандырып, 1948 жылы тегін Ұлттық денсаулық сақтау қызметін құрды, әлеуметтік сақтандыру жүйесін енгізді — осылай «жалпыға бірдей бақуатты мемлекетке» өту басталды. Консерватор Г. Макмиллан (1957–1963) бұл негіздерді сақтады («сіздер ешқашан мұндай жақсы өмір сүрген жоқсыздар»). Лейборист Г. Вильсон (1964–1970, 1974–1976) мемлекеттік жоспарлаумен, баға мен жалақыны бақылаумен, фунттың девальвациясымен эксперимент жасады. Консерватор Э. Хит (1970–1974) кәсіподақтарды шектеуге тырысып, Британияны ЕЭҚ-қа (1973) кіргізді, бірақ шахтерлер ереуілдері мен мұнай дағдарысына тап болды.
ГФР мен Швеция: әлеуметтік мемлекеттің екі үлгісі 9 сынып
ГФР-да канцлер Конрад Аденауэр бастаған христиан демократтардың (ХДС пен бавариялық ХСС) коалициясы 1949–1963 жылдары билік жүргізді («Аденауэр дәуірі»). Экономика министрі Людвиг Эрхард 1948 жылы ақша реформасын (жаңа марка) жүргізіп, баға бақылауын жойды да, «әлеуметтік-нарықтық шаруашылықты» (әлеуметтік бағдарлы нарықтық экономиканы) құрды. Оның белгілері: еркін бәсеке мен жеке меншік, бірақ монополиялардан қорғау, әлеуметтік кепілдіктер, жұмысшылардың кәсіпорынды басқаруға қатысуы. Социал-демократ Вилли Брандт (1969–1974) тұсында әлеуметтік бағдарламалар кеңейді, бірақ герман экономикасының өсу деңгейі төмендеді; Х. Шмидт (1974–1982) мұнай дағдарыстарының салдарымен, инфляциямен және жұмыссыздықпен күресті.
Швеция социал-демократиялық мемлекеттің үлгісіне айналды: Социал-демократиялық жұмысшы партиясы 1932 жылдан 1976 жылға дейін билік жүргізді. «Швед үлгісі» — аралас экономика: кәсіпорындардың басым бөлігі жеке меншікте, бірақ мемлекет жоғары салықтар арқылы тегін білімді, медицинаны, зейнетақы мен жәрдемақыны қаржыландырады. Үлгінің негізі — ұжымдық келісімдер жасасу жүйесі: швед кәсіподақтарының орталық бірлестігі мен жұмыс берушілер бірлестігі жалақы мен еңбек жағдайы туралы ереуілсіз келісті (1938 жылғы Сальтшебаден келісімі). Кәсіподақтар социал-демократиялық партиямен тығыз бірлесіп жұмыс істеді.
Жаңа консерватизм: «тэтчеризм» және өмір деңгейі 9 сынып
1970 жылдары мұнай дағдарыстары (1973, 1979) «стагфляцияны» — тоқырау мен инфляцияның қатар жүруін туғызды; кейнсшілдік рецептері жұмыс істемей қалды, ал «жалпыға бірдей бақуатты мемлекет» тым қымбатқа түсті. Оның орнын жаңа консерватизм басты. 1979 жылы Ұлыбританияның премьер-министрі Маргарет Тэтчер («темір ханым») болды. «Тэтчеризм» — радикалдық консерватизм: мемлекеттік компанияларды (телефон байланысы, газ, әуе жолдары) жекешелендіру, салықты төмендету, әлеуметтік шығыстарды қысқарту, инфляциямен күрес, кәсіподақтар билігін шектеу (1984–1985 жылдардағы шахтерлер ереуілін жеңу). АҚШ-та осындай бағытты Р. Рейган («рейганомика») жүргізді. Англия үшінші өнеркәсіптік революция кезеңіне — қызмет көрсету, қаржы және жоғары технологиялар экономикасына көшті; ескі көмір және металлургия аудандары құлдырады.
Жоғары дамыған елдердің өмір деңгейі мен әлеуметтік құрылымы: ең көп топ «орта тап» (мамандар, қызметкерлер, шағын кәсіпкерлер) болды; шаруалардың үлесі бірнеше пайызға дейін қысқарды, өнеркәсіп жұмысшыларының үлесі азайды, ал көпшілік қызмет көрсету саласында жұмыс істей бастады. Қоғам постиндустриалдық (ақпараттық) сипат алды. АҚШ-та да әлеуметтік мемлекет дамыды: Трумэннің «Әділ бағыты», Л. Джонсонның «Ұлы қоғамы» (қарттар мен кедейлерге медициналық көмек, 1965).
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Шуман жоспары — 1950 ж., КБЕБ — 1951/1952 ж., ЕЭҚ — 1957 жылғы Рим шарты, жұмысы 1958 жылдан; ЕО — Маастрихт 1992 ж. Ретін шатастырмаңыз.
- ЕСЕА-ны (1960) ЕЭҚ-қа балама ретінде Ұлыбритания (Макмиллан) құрды; Британияның өзі ЕЭҚ-қа тек 1973 жылы кірді.
- «Әлеуметтік-нарықтық шаруашылық» — ГФР (Эрхард, Аденауэр); «швед үлгісі» — Швеция (социал-демократтар); «тэтчеризм» — Ұлыбритания (1979 жылдан).
- Лейбористер (Эттли, Вильсон) «жалпыға бірдей бақуатты мемлекетті» құрды, ал консерватор Тэтчер оны қысқартты.
Есте сақта
Маршалл → 1950–60 жж. «ғажайып» → Еуропа кеңесі 1949 → Шуман 1950 → КБЕБ 1952 → ЕЭҚ 1957–58 → ЕСЕА 1960 → де Голль 1958 / мамыр 1968 → Тэтчер 1979 → ЕО 1992.
Өзіңді тексер
- К. Аденауэр
- Л. Эрхард
- В. Брандт
- Х. Шмидт
Жауабын көрсету
Л. Эрхард Экономика министрі Л. Эрхард 1948 жылғы реформаны жүргізіп, әлеуметтік бағдарлы нарықтық экономика үлгісін құрды.
- Көмір мен болаттың Еуропалық бірлестігі
- ЕСЕА
- Еуропа кеңесі
- НАТО
Жауабын көрсету
Көмір мен болаттың Еуропалық бірлестігі КБЕБ алты елдің көмір және болат өнеркәсібін біріктірді.
- Франция
- ГФР
- Италия
- Ұлыбритания
Жауабын көрсету
Ұлыбритания Премьер Г. Макмиллан ЕСЕА-ны ЕЭҚ-қа балама ретінде құрды.
- Өнеркәсіпті ұлттандыру
- Кәсіподақтар билігін кеңейту
- Жекешелендіру және мемлекеттік шығыстарды қысқарту
- Ұлыбританияның НАТО-дан шығуы
Жауабын көрсету
Жекешелендіру және мемлекеттік шығыстарды қысқарту Тэтчер жаңа консервативтік бағыт жүргізді: жекешелендіру, салықты төмендету, кәсіподақтарды шектеу.
- Салықтан бас тарту
- Жеке меншікке тыйым салу
- Жеке экономиканың, жоғары салықтар мен ұжымдық келісімдердің ұштасуы
- Отарлық қанау
Жауабын көрсету
Жеке экономиканың, жоғары салықтар мен ұжымдық келісімдердің ұштасуы Дамыған әлеуметтік саласы және кәсіподақтар мен жұмыс берушілердің келісімдері бар аралас экономика.