Византия, Түрік қағанаты, Киев Русі

Тақырыпты талдау

Византия: Римнің мұрагері 6 сынып

Кейін Византия деп аталған Шығыс Рим империясы (Константинопольдің ежелгі атауы — Византийден) Балқанды, Кіші Азияны, Сирияны, Палестинаны және Египетті қамтыды. Тұрғындары өздерін «ромейлер», яғни римдіктер деп атады. Константинополь Босфор бұғазында — Еуропа мен Азия, Қара және Жерорта теңіздері арасындағы сауда жолдарының қиылысында тұрды және Еуропаның ең ірі қаласы болды.

Батыс құлағанда Византия аман қалды, өйткені ол бай еді (сауда және қолөнер қалалары көп, алтын теңгесі — солид), күшті орталықтанған билігі, шенеуніктері мен әскері, алынбайтын астанасы болды. Императордың (василевстің) билігі шексіз болды, ал шіркеу оған бағынды. Мемлекет тілі біртіндеп грек тіліне айналды.

Мәдениет антикалық мұра мен христиандықты ұштастырды: мозаикалар, икондар, күмбезді ғибадатханалар. IX ғ. Кирилл мен Мефодий ағайындылар славян әліпбиін жасап, славяндар үшін діни кітаптарды аударды. 1054 ж. шіркеу біржола православиелік (Константинополь) және католиктік (Рим) болып бөлінді.

I Юстиниан және империяның гүлденуі 6 сынып

I Юстиниан (527–565) Рим империясын бұрынғы шекарасында қалпына келтіруді армандады. Оның қолбасшысы Велисарий вандалдардан Солтүстік Африканы, остготтардан Италияны, Испанияның бір бөлігін қайтарып алды. Жерорта теңізі қайтадан толығымен дерлік «рим теңізіне» айналды. Бірақ соғыстар қазынаны тауысты, ал Юстиниан өлгеннен бірнеше жыл кейін Италияның көп бөлігін лангобардтар басып алды.

Юстинианның басты мұрасы — заңгерлер рим заңдарын жинап, жүйелеген «Азаматтық құқық жинағы» (Юстиниан кодексі). Кейін ол Еуропаның көптеген елдерінің құқығының негізі болды. 532 ж. император астанадағы «Ника» көтерілісін қатаң басып, содан кейін өртенген ғибадатхананың орнына Әулие София соборын салдырды (537 ж. ашылды) — Византия сәулет өнерінің інжу-маржаны.

Юстиниан тұсында византиялықтар монахтар арқылы жібек өндірісінің құпиясын білді, бірақ қытай жібегіне сұраныс өте үлкен болып қала берді — бұл түркілермен дипломатияны айқындады.

Византия мен Түрік қағанатының дипломатиясы 6 сынып

Түрік қағанаты (552 ж. бастап) Ұлы Жібек жолының Қытайдан Каспийге дейінгі орасан зор бөлігін бақылауға алды. Түркілердің бодандары — соғды көпестері жібекті Византияға тікелей сатқысы келді, бірақ Сасанидтік Иран (I Хосров Ануширван шах) оларды өткізбей, тіпті елшілік әкелген жібекті өртеп жіберді. Түркілер мен Византия бірдей жағдайда болды: екі тарап та саудаға және Иранды әлсіретуге мүдделі еді.

568 ж. батыс қанаттың қағаны Істемі (византиялық деректерде — Силзибул) Константинопольге соғды Маниах бастаған елшілік жіберді. II Юстин император одақ жасасып, жауап ретінде Тянь-Шаньдағы Ектаг тауындағы қаған ордасына Земарх елшілігі аттанды. Елшілік алмасу жалғасып, 571–572 жж. Византия Иранмен соғыс бастады. Бұл түркі мемлекетінің еуропалық державамен тікелей дипломатиялық қарым-қатынасының алғашқы белгілі мысалы.

Одақ берік болмады: Византия Иранмен бітім жасасып, түркілерден қашқан аварларды қабылдады. 576 ж. Валентин елші Істемінің ұлы Түрксанфтан суық қабылдау көрді де, одақ ыдырады; түркілер Қырымдағы Византия қаласы Боспорды басып алды. Соған қарамастан түркі-византия байланыстары қазақ даласы халықтарының әлемдік саясаттың белсенді қатысушылары болғанын көрсетеді.

Киев Русінің құрылуы 6 сынып

Шығыс славяндар (поляндар, древляндар, кривичтер, ильмен словендері т.б.) Балтық пен Қара теңіз аралығында өмір сүрді. Олардың жері арқылы «варягтардан гректерге» сауда жолы — Скандинавиядан Новгород пен Киев арқылы Днепрмен Константинопольге баратын жол өтті. Қалаларда кінәз билігі мен жасақтар қалыптасты.

«Өткен жылдар хикаясы» жылнамасы бойынша, 862 ж. новгородтықтар варяг Рюрикті кінәздікке шақырды. 882 ж. оның ізбасары Олег Аскольд пен Дирді өлтіріп, Киевті басып алды және солтүстік (Новгород) пен оңтүстік (Киев) орталықтарын біріктірді. Осылай астанасы Киев — «орыс қалаларының анасы» болған Киев Русі мемлекеті пайда болды.

Кінәздер полюдье түрінде алым жинап, тиімді сауда үшін Византияға жорықтар жасады: Олег 907 ж. «Царьград қақпасына қалқанын іліп», 907 және 911 жж. шарттар орыс көпестеріне жеңілдіктер берді. Игорь алым жинау кезінде древляндардың қолынан қаза тапты, ал оның жесірі Ольга алым жинауды реттеп (урок пен погосттар), өзі Константинопольде шоқынды.

Русьте христиандықтың қабылдануы 6 сынып

Владимир Святославич кінәз алғашында билікті Перун бастаған пұтқа табынушылық құдайлары арқылы нығайтпақ болды. Бірақ үлкен мемлекеттің бірлігі және көршілермен тең қарым-қатынас үшін әлемдік дін қажет еді. Жылнама «сенім таңдау» туралы баяндайды: Владимир ислам, иудаизм, католицизм және православие уағызшыларын тыңдап, оның елшілерін Әулие Софиядағы ғибадаттың сұлулығы тәнті етті.

988 ж. Византияның Херсонес (Корсунь) қаласын алып, II Василий императордың қарындасы Аннаға үйленгеннен кейін Владимир өзі шоқынып, киевтіктерді Днепрде шоқындырды. Христиандық Руське византиялық, яғни православиелік нұсқада келді.

Маңызы: кінәз билігі мен ел бірлігі нығайды; Русь Еуропаның христиан мемлекеттері қатарына қосылды; славян жазуы (кириллица), кітаптар, жылнама жазу, тас құрылыс (Десятинная шіркеуі, кейін Киевтің Әулие Софиясы), икона жазу өнері тарады. Даналы Ярослав тұсында (1019–1054) «Орыс шындығы» заңдар жинағы пайда болды. 1453 ж. кейін Мәскеу өзін Византияның мұрагері санай бастады.