Моңғолдар және Моңғол империясы

Тақырыпты талдау

Шыңғыс хан және Моңғол империясының құрылуы 6 сынып

XII ғ. моңғол тайпалары (тайшыуттар, керейлер, наймандар, меркіттер, татарлар) үнемі өзара жауласты. Қаза тапқан көсем Есугейдің ұлы Темучин жоқшылық пен тұтқынды бастан кешірсе де, одақтастарының және қолбасшылық дарынының арқасында қарсыластарын жеңді. 1206 ж. Онон өзені бойындағы құрылтайда оны Шыңғыс хан — барлық моңғолдардың ұлы ханы деп жариялады. Табыс себептері: дала ақсүйектерінің біртұтас билік пен олжаға ұмтылуы, халықтың өзара қырқыстан шаршауы, Темучиннің жеке қасиеттері.

Шыңғыс хан әскери мемлекет құрды: бүкіл халық ондыққа, жүздікке, мыңдыққа және түменге (10 000) бөлінді, оларды хан тағайындаған ноян басқарды. Ол Жасақ заңдар жинағын, жеке гвардияны (кешіктендер), шабармандарға арналған рұқсат белгілері — пайцзалары бар почта қызметін (ям) енгізді. Заңдарды жазу үшін ұйғыр жазуы қабылданды.

Жаулап алулар: таңғұттардың Си Ся патшалығы, Цзинь империясына жорық (1211–1215, Бейжің (Пекин) қаласының алынуы), ұйғырлардың, қарлұқтардың, Жетісудағы наймандардың бағындырылуы (1218). Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін (1227) жаулап алуды оның ұлы Үгедей мен немерелері жалғастырды. Шыңғыс хан империяны ұлдарының ұлыстарына бөлді: Жошыға — Дешті Қыпшақ (Қазақстанның көп бөлігі), Шағатайға — Орта Азия мен Жетісу, Үгедейге — Батыс Моңғолия мен Тарбағатай, кенже ұлы Төлеге — байырғы Моңғолия.

Моңғолдардың әскери өнері 6 сынып

Моңғол әскерінің негізі — жеңіл және ауыр атты әскер. Әр жауынгердің бірнеше ауыспалы аты болып, орасан зор қашықтықты жүріп өте алды, қуатты құрама садағы, қылышы, арқаны болды. Жауынгерлерді жастайынан әскери жаттығу қызметін атқарған аңшылықта ат үстінде жүруге және садақ атуға үйретті.

Тәртіп темірдей болды: бір адамның қашқаны үшін бүкіл ондықты өлім жазасына кесуі мүмкін еді. Моңғолдар барлау жүргізіп, көпестер арқылы мәлімет жинады, жалған шегіну, қоршау, айналып өту, кенеттен шабуыл, үрей тудыру тәсілдерін қолданды (қарсылық көрсеткен қалаларды қырып, берілгендерін аяды). Қытайлар мен мұсылмандардан қамал бұзу техникасын: тас атқыштарды, таран, «отты» снарядтарды үйреніп, шабуылдарда тұтқындарды пайдаланды.

Моңғолдар жаулардың алауыздығын шебер пайдаланып, біреулерін екіншілеріне айдап салды және бағындырылған халықтарды, ең алдымен түркілерді, өз әскеріне қосты. Сондықтан Батый мен Хулагу әскерлерінің көпшілігін моңғолдар емес, түркілер құрады.

Орта Азияның, Дешті Қыпшақтың және Русьтің жаулап алынуы 6 сынып

1218 ж. Отырар билеушісі Қайырхан (Ғайырхан) хорезмшах Мұхаммедтің келісімімен моңғол сауда керуенін (450-ге жуық адам) тыңшылық жасады деп айыптап, қырып тастады, кейін хорезмшах Шыңғыс ханның елшісін өлтірді. Бұл соғысқа сылтау болды. 1219 ж. күзде моңғолдар Отырарды қоршады, қала жарты жылдай қорғанып, қиратылды; содан соң Бұхара, Самарқанд, Үргеніш құлады. Қарсылықты хорезмшахтың ұлы Жалал ад-Дин басқарды.

Жебе мен Сүбедейдің түмендері Иран мен Кавказ арқылы өтіп, 1223 ж. Қалқада орыс кінәздері мен қыпшақтардың біріккен әскерін талқандады. 1236–1242 жж. Шыңғыс ханның немересі Батый (Бату) Батыс жорығын жасады: Еділ Бұлғариясын, қыпшақтарды бағындырып, Рязаньды, Владимирді, Киевті (1240) ойрандады, Польша мен Венгрияға басып кіріп (1241 ж. Легница және Шайо өзеніндегі шайқастар), Адриатикаға дейін жетті. Ұлы хан Үгедейдің қазасын естіген Батый Еділдің төменгі ағысына оралды.

1243 ж. Батый астанасы Сарай (Сарай-Бату, кейін Сарай-Берке) болған Алтын Орданы (Жошы ұлысы) құрды. Орыс кінәздіктері тәуелділікке түсті: алым («выход») төледі, кінәздер Ордадан жарлық алды. Алтын Орда халқының негізін қыпшақтар құрады, ал келген моңғолдар біртіндеп түркі ортасына сіңіп кетті; Өзбек хан тұсында (1312–1342) ислам мемлекеттік дінге айналды.

Құбылай мемлекеті және Ильханат 6, 10–11 сынып

Шыңғыс ханның немересі Құбылай 1260 ж. ұлы хан болып, астананы Ханбалыққа (қазіргі Бейжің, Пекин) көшірді және 1271 ж. қытайлық Юань әулетін жариялады. 1279 ж. ол Оңтүстік Сунды бағындыруды аяқтап, бүкіл Қытайды біріктірді. Оның тұсында Қытайда венециялық Марко Поло болды. Моңғолдар артықшылықты жоғарғы топ болып қала берді, бұл қытайлардың наразылығын туғызып, 1368 ж. «қызыл таңғыштар» көтерілісі Юаньды құлатты — билікке Мин әулеті келді.

Шыңғыс ханның тағы бір немересі Хулагу 1256 ж. исмаилиттерді (ассасиндерді) талқандап, 1258 ж. Бағдадты алды және Аббасидтер халифатын жойды, кейін Сирияны басып алды. 1260 ж. Құтыз бен Бейбарыс бастаған Египет мәмлүктері Айн-Джалутта моңғолдарды жеңіп, олардың ілгерілеуін тоқтатты. Хулагуидтер мемлекеті — Ильханат (1256–1335) Иранды, Иракты, Оңтүстік Кавказды, Кіші Азияның бір бөлігін қамтыды; Ғазан хан тұсында (XIII ғ. соңы) ильхандар исламды қабылдады.

Осылайша XIII ғ. екінші жартысында біртұтас империя іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттерге: Юаньға, Ильханатқа, Алтын Ордаға және Шағатай ұлысына айналды; Қытайдағы ұлы хан тек формалды үлкендікті сақтады.

Әмір Темір, Мәскеу және Еуразияның жаңа картасы 6, 10–11 сынып

XIV ғ. Мәуереннахрда (бұрынғы Шағатай ұлысы) түркі барлас руынан шыққан Әмір Темір (Ақсақ Темір) көтерілді. 1370 ж. бастап ол Самарқандтан биледі, Шыңғыс ұрпағы болмағандықтан «гурган» (ханның күйеу баласы) атағын алды. Темір Хорезмді, Иранды, Оңтүстік Кавказды бағындырып, Үндістанға жорық жасады (Делидің алынуы, 1398) және 1402 ж. Анкарада осман сұлтаны I Баязидті талқандады. Ол Тоқтамысқа Алтын Орда тағын алуға көмектесті, бірақ кейін онымен соғысып, Кондурча өзенінде (1391) және Теректе (1395) талқандады, бұл Орданы әлсіретті. Темірдің бұйрығымен Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи кесенесі салынды. Темір 1405 ж. Қытайға жорық кезінде Отырарда қайтыс болды.

Мәскеу кінәздігі Орданың қамқорлығының арқасында күшейді: Иван Калита (1328) ұлы кінәздікке жарлық және барлық орыс жерлерінен алым жинау құқығын алды. 1380 ж. Дмитрий Донской Куликово даласында Мамайды жеңді, бірақ 1382 ж. Тоқтамыс хан Мәскеуді өртеп, алымды қалпына келтірді. III Иван 1480 ж. «Уградағы тұрудан» кейін Орда тәуелділігінен біржола құтылып, Мәскеу біртұтас Орыс мемлекетінің орталығына айналды.

Моңғол жорықтарының Еуразияның этносаяси картасы үшін қорытындылары: көптеген мемлекеттердің (Хорезм, Цзинь, Сун, Аббасидтер халифаты, Еділ Бұлғариясы) жойылуы және қалалардың қиратылуы; орасан зор кеңістіктердің бірігуі, Жібек жолының және Еуропа мен Азия байланыстарының жандануы; батыс ұлыстардағы моңғолдардың түркіленуі; Алтын Ордадан жаңа халықтар мен мемлекеттердің қалыптасуы — Ақ Орда, Қазақ, Өзбек, Ноғай, Қазан, Қырым, Сібір хандықтары; Мәскеудің күшеюі және Қытайдың бірлігі.