Шығыс елдеріндегі абсолютизм: Қытай, Жапония, Осман империясы

Тақырыпты талдау

Шығыс абсолютизмі батыстықтан немен ерекшеленеді 6 сынып

Шығыста жердің жоғарғы меншік иесі мемлекет (билеуші) саналды, ал ақсүйектер жерді қызметі үшін алып, оны жоғалтуы да мүмкін еді. Сондықтан Еуропада парламентке қол жеткізген күшті тәуелсіз сеньорлар мен еркіндігі бар қалалар пайда болмады.

Билеушінің билігі діни негізге сүйенді: Қытай императоры — «Аспан ұлы», Жапония императоры — Аматэрасу құдайының ұрпағы, Осман сұлтаны — барлық сүнни мұсылмандардың басшысы халиф. Сословиелік-өкілдік органдар болмады, ал тірегі әскер мен шенеуніктер болды.

Қорытынды: мұндай мемлекеттер берік әрі ұзақ өмір сүрді, бірақ консервативті болды. Еуропа мануфактуралар мен өнеркәсіп төңкерісі жолына түскенде, шығыс монархиялары артта қалып, XIX ғасырда отаршылдық қысымның нысанына айналды (18, 19-тақырыптар).

Қытай: Мин және Цин әулеттері 6 сынып

Мин әулетінің негізін моңғолдық Юань әулетін қуып шыққан «қызыл таңғыштылар» халық көтерілісінің көсемі Чжу Юаньчжан қалады. Мин императорлары орасан зор бюрократиялық аппарат арқылы билік жүргізді: шенеуніктер конфуцийлік кітаптар бойынша мемлекеттік емтиханда іріктелді. Астана Бейжің (Пекин) қаласына көшіріліп, Тыйым салынған қала салынды, Ұлы Қытай қорғаны аяқталды. Чжэн Хэ флотилиялары (1405–1433) Арабия мен Шығыс Африкаға дейін жетті, бірақ кейін жорықтар тоқтатылды.

1644 жылы Бейжің (Пекин) қаласын маньчжурлар алып, Цин әулетін құрды (1911 жылға дейін). Маньчжурлар қытайларды бұрым өруге мәжбүрледі, бірақ конфуцийлік басқару жүйесін сақтады. Цин империясы XVIII ғасырда ең үлкен көлеміне жетіп, 1750 жылдары Жоңғар хандығын жойды.

Оқшаулану саясаты ерекшелікке айналды: император Цяньлун 1757 жылы еуропалықтармен сауданы бір ғана порт — Гуанчжоумен (Кантонмен) шектеді, онда сауда тек «гунхан» көпестер гильдиясы арқылы жүрді. Қытай өзін «Орталық империя», ал басқа халықтарды варварлар деп санады. Бұл жабықтық XIX ғасырдағы Апиын соғыстарына ұласты.

Жапония: Токугава сегунаты 6 сынып

XVI ғасырда Жапонияны даймё-князьдердің соғыстары жайлады. Елді үш қолбасшы біріктірді: Ода Нобунага, Тоётоми Хидэёси және Токугава Иэясу. Сэкигахарадағы жеңістен (1600) кейін Иэясу 1603 жылы сегун атағын алды, сегунат астанасы Эдо (Токио) қаласы болды. Император Киотода тұрып, іс жүзінде билікке ие болмады.

Қоғам сословиелерге бөлінді: самурайлар (жауынгерлер), шаруалар, қолөнершілер, саудагерлер. Даймёлар жыл ара Эдода тұруға міндетті болды (санкин-котай жүйесі), ал олардың отбасылары сонда кепілде қалды — сегун князьдерді осылай бақылады.

Еуропалықтар мен христиандықтың ықпалынан сескенген Токугавалар христиандыққа тыйым салып, испандар мен португалдарды қуып (1639), жапондықтардың елден шығуына тыйым салды. Нагасакидегі Дэсима аралшығында тек голландтар мен қытайларға сауда жасауға рұқсат етілді. «Жабық ел» 1853–1854 жылдары америкалық эскадра келгенге дейін сақталды (15-тақырып).

Осман империясы: сұлтанның әскери державасы 6 сынып

II Мехмед Фатих (Жаулаушы) 1453 жылы Константинопольді алып, оны астана етті (Стамбұл). I Селим Мысырды жаулап алды (1517), сұлтандар халиф атағын иеленді. Империя ең жоғары қуатына Қануни (Заң шығарушы) атанған I Сүлеймен Кемеңгер (1520–1566) тұсында жетті: ол Венгрияның басым бөлігін басып алып, 1529 жылы Венаны қоршады.

Сұлтанның билігі шексіз болды; үкіметті (диванды) ұлы уәзір басқарды. Әскердің негізі — тимар (мұрагерлік меншік құқығынсыз қызметі үшін берілген жер) алған сипахилардың атты әскері және девширме жүйесі бойынша христиан ұл балаларынан жиналған жаңышарлардың жаяу әскері. Мұсылман еместер арнайы салық төлегенімен, өз қауымдарына ие болды (миллет жүйесі).

XVI ғасырдың соңынан тимар жүйесі ыдырап, жаңышарлар бүлікшіл топқа айналды, шенеуніктер пара алды. 1683 жылғы Вена түбіндегі жеңіліс османдардың Еуропадан шегінуінің басы болды, ал XVIII–XIX ғасырларда империя «Еуропаның ауру адамына» айналды (18-тақырып).